Carta Pembahagian Faraid, Siapa Dapat Berapa?

Pendahuluan

Ramai yang mencari carta faraid kerana mahukan jawapan sekilas pandang. Siapa yang dapat satu perlapan? Bila ibu dapat satu pertiga? Adakah adik-beradik arwah masih mendapat bahagian?

Carta di bawah menjawab soalan itu bagi setiap waris yang kadarnya ditetapkan al-Quran. Ia diikuti syarat setiap kadar, cara baki dibahagikan kepada ’asabah (waris yang mengambil baki) dan siapa yang terdinding oleh siapa. Huraian penuh setiap waris ada dalam artikel siapa waris fardu dan berapa bahagiannya. Artikel ini ialah ringkasannya dalam bentuk jadual.

Carta ringkas bahagian setiap waris

Lajur kadar menyenaraikan semua kadar yang mungkin bagi waris itu. Kadar mana yang terpakai bergantung pada waris lain yang masih hidup dan syaratnya ada dalam bahagian seterusnya.

Kadar yang dikongsi, seperti 2/3 bagi dua anak perempuan ataupun 1/8 bagi dua isteri, ialah kadar untuk seluruh kumpulan itu. Ia tidak diberi kepada setiap orang.¹²

Bilakah setiap kadar terpakai?

Dalam jadual di bawah, istilah anak atau cucu bermaksud anak lelaki, anak perempuan, cucu lelaki atau cucu perempuan daripada anak lelaki. Cucu daripada anak perempuan tidak termasuk.¹ Inilah yang dipanggil kitab faraid sebagai al-far’ al-warith, iaitu keturunan yang mewarisi.

Suami dan isteri

Kadar	Syarat
Suami
1/2	Isteri yang meninggal tiada anak atau cucu, sama ada daripada suami ini ataupun daripada perkahwinan lain.
1/4	Isteri meninggalkan anak atau cucu.
Isteri
1/4	Suami yang meninggal tiada anak atau cucu.
1/8	Suami meninggalkan anak atau cucu. Dua hingga empat isteri berkongsi satu kadar ini.

Kadar suami dan isteri disebut terus dalam ayat yang sama.³¹

وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ ۚ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ ۚ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Dan bagi kamu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh isteri-isteri kamu jika mereka tidak mempunyai anak. Tetapi jika mereka mempunyai anak maka kamu beroleh satu perempat dari harta yang mereka tinggalkan, sesudah ditunaikan wasiat yang mereka wasiatkan dan sesudah dibayarkan hutangnya. Dan bagi mereka (isteri-isteri) pula satu perempat dari harta yang kamu tinggalkan, jika kamu tidak mempunyai anak. Tetapi kalau kamu mempunyai anak maka bahagian mereka (isteri-isteri kamu) ialah satu perlapan dari harta yang kamu tinggalkan”

Pasangan tidak pernah terdinding oleh sesiapa. Yang berubah hanya kadarnya.⁴

Ibu, bapa, datuk dan nenek

Kadar	Syarat
Ibu
1/3	Si mati tiada anak atau cucu dan tiada dua orang adik-beradik atau lebih. Susunan waris juga bukan seperti dalam baris 1/3 baki.
1/6	Si mati ada anak atau cucu, ataupun ada dua orang adik-beradik atau lebih daripada mana-mana jenis.
1/3 baki	Waris hanya suami, ibu dan bapa, ataupun isteri, ibu dan bapa. Ibu mengambil satu pertiga daripada baki selepas bahagian pasangan.
Bapa
1/6	Si mati ada anak lelaki atau cucu lelaki.
1/6 dan baki	Si mati hanya ada anak perempuan atau cucu perempuan.
baki	Si mati tiada anak atau cucu. Bapa menjadi ’asabah.
Datuk sebelah bapa
seperti bapa	Bapa sudah tiada. Jika bapa masih hidup, datuk terdinding. Datuk berbeza daripada bapa dalam tiga perkara. Dia tidak mendinding saudara seibu sebapa dan sebapa, tetapi berkongsi dengan mereka. Dia tidak mendinding nenek sebelah bapa, iaitu isterinya sendiri. Bersama pasangan dan ibu, ibu tetap mengambil 1/3 penuh, bukan 1/3 baki.
Nenek
1/6	Nenek sebelah ibu mewarisi jika ibu tiada. Nenek sebelah bapa mewarisi jika ibu dan bapa tiada. Dua nenek berkongsi satu perenam ini.

Kadar ibu dan bapa disebut dalam ayat 11, manakala kadar datuk dan nenek ditetapkan melalui sunnah dan ijmak sebagaimana yang dinukil kitab faraid.⁵⁶⁷⁸⁹ Tiga perbezaan antara datuk dengan bapa itu disenaraikan dalam Mughni al-Muhtaj.¹⁰

وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٌ ۚ فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٌ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُ ۚ فَإِن كَانَ لَهُۥٓ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ ٱلسُّدُسُ

“Dan bagi ibu bapa (si mati), tiap-tiap seorang dari keduanya: satu perenam dari harta yang ditinggalkan oleh si mati, jika si mati itu mempunyai anak. Tetapi jika si mati tidak mempunyai anak, sedang yang mewarisinya hanyalah kedua ibu bapanya, maka bahagian ibunya ialah satu pertiga. Kalau pula si mati itu mempunyai beberapa orang saudara (adik-beradik), maka bahagian ibunya ialah satu perenam.”

Adik-beradik yang menurunkan ibu kepada 1/6 tidak semestinya mewarisi. Dalam keluarga yang terdiri daripada ibu, bapa dan dua adik-beradik arwah, adik-beradik itu terdinding oleh bapa, tetapi ibu tetap turun kepada 1/6.⁹

Bagi nenek, carta ini mengikut mazhab Syafi’i yang dipakai di Malaysia, iaitu nenek sebelah bapa terdinding oleh bapa.⁹ Sebahagian kitab mazhab lain berpendapat dia tetap mewarisi bersama bapa.⁵

Anak perempuan dan cucu perempuan

Kadar	Syarat
Anak perempuan
1/2	Seorang sahaja dan tiada anak lelaki.
2/3	Dua orang atau lebih dan tiada anak lelaki.
’asabah	Ada anak lelaki. Mereka berkongsi baki, seorang lelaki menyamai dua orang perempuan.
Cucu perempuan daripada anak lelaki
1/2	Seorang sahaja, tiada anak si mati dan tiada cucu lelaki yang setaraf dengannya.
2/3	Dua orang atau lebih dengan syarat yang sama.
1/6	Bersama seorang anak perempuan yang mengambil 1/2. Satu perenam ini menggenapkan dua pertiga.
’asabah	Ada cucu lelaki yang setaraf dengannya, seperti abang atau sepupunya.

Kadar anak perempuan disebut dalam ayat 11. Cucu perempuan mengambil tempat anak perempuan apabila tiada anak si mati.¹¹²⁶¹²

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَـٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ ۚ فَإِن كُنَّ نِسَآءً فَوْقَ ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ ۖ وَإِن كَانَتْ وَٰحِدَةً فَلَهَا ٱلنِّصْفُ

“Allah perintahkan kamu mengenai (pembahagian harta pusaka untuk) anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan. Tetapi jika anak-anak perempuan itu lebih dari dua, maka bahagian mereka ialah dua pertiga dari harta yang ditinggalkan oleh si mati. Dan jika anak perempuan itu seorang sahaja, maka bahagiannya ialah satu perdua (separuh) harta itu.”

Anak perempuan tidak pernah terdinding. Cucu perempuan pula terdinding oleh anak lelaki. Dia juga tidak mendapat apa-apa apabila ada dua anak perempuan atau lebih, kerana dua pertiga sudah habis diambil mereka, kecuali ada cucu lelaki yang menjadikannya ’asabah.⁹

Adik-beradik perempuan seibu sebapa dan sebapa

Kadar	Syarat
Saudara perempuan seibu sebapa
1/2	Seorang sahaja. Tiada anak atau cucu, tiada bapa atau datuk dan tiada saudara lelaki seibu sebapa.
2/3	Dua orang atau lebih dengan syarat yang sama.
’asabah	Bersama saudara lelaki seibu sebapa (seorang lelaki menyamai dua orang perempuan), ataupun bersama anak perempuan atau cucu perempuan si mati.
Saudara perempuan sebapa
1/2	Syarat yang sama seperti saudara perempuan seibu sebapa, ditambah tiada saudara seibu sebapa.
2/3	Dua orang atau lebih dengan syarat yang sama.
1/6	Bersama seorang saudara perempuan seibu sebapa yang mengambil 1/2.
’asabah	Bersama saudara lelaki sebapa, ataupun bersama anak perempuan atau cucu perempuan si mati.

Kadar adik-beradik perempuan disebut dalam ayat terakhir surah an-Nisa’.¹³²⁶¹²

إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ۚ وَهُوَ يَرِثُهَآ إِن لَّمْ يَكُن لَّهَا وَلَدٌ ۚ فَإِن كَانَتَا ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ ۚ وَإِن كَانُوٓا۟ إِخْوَةً رِّجَالًا وَنِسَآءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“jika seseorang mati yang tidak mempunyai anak dan ia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh si mati; dan ia pula (saudara lelaki itu) mewarisi (semua harta) saudara perempuannya, jika saudara perempuannya tidak mempunyai anak. Kalau pula saudara perempuannya itu dua orang, maka keduanya mendapat dua pertiga dari harta yang di tinggalkan oleh si mati. Dan sekiranya mereka (saudara-saudaranya itu) ramai, lelaki dan perempuan, maka bahagian seorang lelaki menyamai bahagian dua orang perempuan”

Baris ’asabah yang kedua itu sering mengejutkan keluarga. Apabila arwah meninggalkan seorang anak perempuan dan seorang saudara perempuan, anak itu mengambil 1/2 dan saudara perempuan itu mengambil baki. Huraiannya ada dalam bahagian adik-beradik si mati.

Saudara lelaki dan perempuan seibu

Kadar	Syarat
Saudara seibu
1/6	Seorang sahaja. Tiada anak atau cucu, tiada bapa dan tiada datuk.
1/3	Dua orang atau lebih dengan syarat yang sama. Lelaki dan perempuan berkongsi sama rata.

Saudara seibu disebut dalam ayat 12. Dalam kalangan adik-beradik, hanya saudara seibu yang lelaki dan perempuannya menerima sama rata.³⁵⁶

فَلِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ ۚ فَإِن كَانُوٓا۟ أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ

“maka bagi tiap-tiap seorang dari keduanya ialah satu perenam. Kalau pula mereka (saudara-saudara yang seibu itu) lebih dari seorang, maka mereka bersekutu pada satu pertiga (dengan mendapat sama banyak lelaki dengan perempuan)”

Siapa yang mengambil baki sebagai ’asabah?

Selepas waris fardu mengambil kadar masing-masing, bakinya diserahkan kepada ’asabah. ’Asabah tidak mempunyai kadar tetap. Jika dia seorang diri, dia mengambil seluruh harta. Jika kadar waris fardu sudah menghabiskan harta, dia tidak mendapat apa-apa.¹⁴

Asasnya hadis Nabi SAW yang memerintahkan kadar tetap diberikan dahulu kepada pemiliknya. Apa yang tinggal pula diberikan kepada lelaki yang paling hampir.¹⁵

Ada tiga jenis ’asabah.¹⁴¹² Yang pertama ’asabah dengan dirinya sendiri, iaitu waris lelaki seperti anak lelaki, cucu lelaki, bapa, datuk, saudara lelaki seibu sebapa atau sebapa, anak saudara lelaki, bapa saudara dan sepupu lelaki sebelah bapa. Yang kedua ’asabah kerana orang lain, iaitu anak perempuan, cucu perempuan dan adik-beradik perempuan yang bersama saudara lelaki setaraf mereka. Yang ketiga ’asabah bersama orang lain, iaitu adik-beradik perempuan yang bersama anak perempuan atau cucu perempuan si mati.

Apabila ada lebih daripada seorang ’asabah lelaki, yang didahulukan ditentukan mengikut tiga ukuran.¹⁴ Pertama arah hubungan, iaitu anak didahulukan, kemudian bapa, kemudian adik-beradik dan akhirnya bapa saudara. Kedua darjah, iaitu anak lelaki mendahului cucu lelaki. Ketiga kekuatan hubungan, iaitu saudara seibu sebapa mendahului saudara sebapa. Huraian lengkapnya ada dalam waris ’asabah dan cara menerima pusaka.

Siapa terdinding oleh siapa?

Hajb bermaksud waris terhalang oleh waris lain yang lebih hampir. Hajb hirman menghalang sepenuhnya, manakala hajb nuqsan hanya menurunkan kadarnya, seperti suami yang turun daripada 1/2 kepada 1/4.⁴ Jadual ini menyenaraikan hajb hirman menurut mazhab Syafi’i.⁹

Waris	Terdinding oleh
Suami, isteri, ibu, bapa, anak lelaki dan anak perempuan	Tiada sesiapa
Datuk sebelah bapa	Bapa
Nenek sebelah ibu	Ibu
Nenek sebelah bapa	Ibu atau bapa
Cucu lelaki daripada anak lelaki	Anak lelaki
Cucu perempuan daripada anak lelaki	Anak lelaki, ataupun dua anak perempuan jika tiada cucu lelaki bersamanya
Saudara seibu sebapa	Bapa, anak lelaki atau cucu lelaki
Saudara sebapa	Mereka yang mendinding saudara seibu sebapa, serta saudara lelaki seibu sebapa. Juga saudara perempuan seibu sebapa yang menjadi ’asabah bersama anak perempuan atau cucu perempuan
Saudara perempuan sebapa	Juga dua saudara perempuan seibu sebapa, jika tiada saudara lelaki sebapa bersamanya
Saudara seibu	Bapa, datuk, anak atau cucu, sama ada lelaki ataupun perempuan

Perhatikan bahawa datuk tidak mendinding saudara seibu sebapa dan sebapa dalam mazhab Syafi’i. Mereka berkongsi harta dengan datuk melalui kaedah yang dipanggil muqasamah. Apabila tiada waris fardu lain, datuk mengambil yang lebih baik baginya antara muqasamah dengan satu pertiga harta. Apabila ada waris fardu lain, pilihannya antara muqasamah, satu perenam harta dan satu pertiga baki.¹⁶ Penjelasan penuh tentang hajb ada dalam waris yang terdinding.

Bagaimana menggunakan carta ini?

Carta ini bukan pengiraan, tetapi ia menjadi langkah pertama sebelum mengira. Mulakan dengan harta bersih, iaitu selepas belanja jenazah, hutang dan wasiat diselesaikan. Lihat lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Kemudian senaraikan waris yang masih hidup semasa kematian. Keluarkan mereka yang terdinding menggunakan jadual hajb di atas. Berikan kadar kepada waris fardu mengikut syaratnya. Baki selepas itu diserahkan kepada ’asabah yang paling hampir.

Dua keadaan tidak kelihatan dalam carta. Apabila jumlah kadar melebihi satu, semua bahagian dikurangkan secara berkadar. Itulah ’aul dan contohnya ada dalam kes faraid aul bagi ibu, bapa, isteri dan dua anak perempuan. Apabila ada baki tetapi tiada ’asabah, timbul persoalan radd yang dibincangkan dalam artikel waris fardu tadi.

Cara menukar kadar kepada angka, termasuk asal masalah dan tashih, ada dalam langkah-langkah pengiraan faraid. Kiraan bagi keluarga tuan puan sendiri boleh dibuat dengan kalkulator di efaraid.com.

Kesimpulan

Carta faraid menjawab siapa dapat berapa dalam satu pandangan, tetapi setiap kadar datang bersama syarat. Suami dan isteri bergantung pada ada atau tiadanya anak. Ibu bergantung pada anak dan bilangan adik-beradik. Bapa bergantung pada jenis anak yang ditinggalkan. Anak perempuan dan adik-beradik perempuan bergantung pada bilangan mereka dan pada ada atau tiadanya waris lelaki setaraf.

Baki selepas kadar tetap pergi kepada ’asabah yang paling hampir dan waris yang lebih jauh terdinding oleh yang lebih hampir. Kerana satu waris sahaja boleh mengubah kadar orang lain, keluarga yang susunannya tidak biasa wajar menyemak dahulu sebelum membahagikan harta.