Lima Belas Waris Lelaki dalam Faraid

Pendahuluan

Soalan “siapa yang mewarisi” mempunyai dua jawapan yang berbeza dan mencampuradukkan kedua-duanya menjadi punca banyak salah faham.

Jawapan pertama ialah senarai nama yang berkemungkinan mewarisi apabila keadaannya mengizinkan. Jawapan kedua ialah senarai orang yang benar-benar menerima dalam satu kes tertentu. Senarai pertama panjang. Senarai kedua hampir selalu pendek.

Lima belas waris lelaki

Al-Lahim menyenaraikan lima belas lelaki yang berkemungkinan mewarisi.¹

Senarai itu bukan susunan rawak. Ia bermula daripada yang paling hampir kepada si mati dan bergerak keluar, jadi ia lebih mudah difahami apabila dibaca mengikut empat kumpulan.

Keturunan si mati datang dahulu, iaitu anak lelaki, kemudian cucu lelaki daripada anak lelaki walaupun turun beberapa tingkat ke bawah.

Usul si mati menyusul, iaitu bapa, kemudian datuk sebelah bapa walaupun naik beberapa tingkat ke atas, dengan syarat pertaliannya melalui lelaki sahaja.

Golongan sisi ialah kumpulan yang paling panjang dan susunannya mengikut kehampiran. Ia bermula dengan saudara lelaki seibu sebapa, diikuti saudara lelaki sebapa, kemudian saudara lelaki seibu. Selepas itu barulah anak saudara lelaki seibu sebapa dan anak saudara lelaki sebapa, kedua-duanya walaupun turun ke bawah. Kemudian bapa saudara seibu sebapa dan bapa saudara sebapa, kedua-duanya walaupun naik ke atas. Akhir sekali anak kepada kedua-dua bapa saudara itu, juga walaupun turun ke bawah.

Dua yang terakhir bukan kerana nasab. Suami mewarisi kerana perkahwinan, manakala orang yang memerdekakan hamba mewarisi kerana wala’. Kedua-duanya berada di hujung senarai kerana sebabnya berlainan, bukan kerana mereka paling jauh.

Perhatikan bahawa saudara lelaki seibu muncul selepas saudara lelaki sebapa, sedangkan dari segi kedudukan dia sebenarnya waris fardu dan bukan asobah. Susunan ini senarai nama yang berkemungkinan mewarisi, bukan susunan siapa mendinding siapa.

Kenapa al-Rahbiyyah menyebut sepuluh?

Rangkap al-Rahbiyyah yang masyhur meringkaskan senarai di atas, tetapi ia membuka dengan angka yang berlainan.

والوارثون من الرجالِ عَشرة … أَسماؤهم معروفة مشتهرَة

Waris daripada kalangan lelaki ada sepuluh dan nama mereka memang diketahui umum.

الابن وابن الابنِ مهما نَزَلا … والأب والجَدّ له وإن علا

Anak lelaki dan cucu lelaki walau berapa turunnya, bapa dan datuk walau berapa naiknya.

والأخ من أي الجهات كانا … قد أنزل اللَّه به القرآنا

Saudara lelaki daripada mana-mana pihak dan Allah telah menurunkan al-Quran tentangnya.

وابن الأخ المدلي إليه بالأبِ … فاسمع مقالا ليس بالمكَذَّب

Anak saudara yang bersambung kepadanya melalui bapa, maka dengarlah kata yang tidak didustakan.

والعَم وابنُ العَمِّ من أَبيه … فاشكر لذي الإيجاز والتنبيه

Bapa saudara dan anak bapa saudara sebelah bapa, maka bersyukurlah kepada yang meringkaskan serta mengingatkan.

والزوج والمعتق ذو الوَلاء … فجملة الذُّكور هَؤلاء

Suami dan pemerdeka yang mempunyai wala’, maka inilah keseluruhan lelaki itu.

Sepuluh dan lima belas bukan dua pendapat yang bercanggah. Rangkap itu mengumpulkan beberapa golongan menjadi satu baris. “Saudara lelaki daripada mana-mana pihak” sahaja sudah merangkumi tiga orang dalam senarai terperinci, iaitu seibu sebapa, sebapa dan seibu. Begitu juga anak saudara, bapa saudara serta anak bapa saudara, yang masing-masing terbahagi dua. Sepuluh itu bilangan baris dalam rangkap, manakala lima belas itu bilangan orang yang sebenar.

Tiga yang tinggal apabila semua berkumpul

Di sinilah senarai panjang itu berdepan dengan kes sebenar. Andaikan kesemua lima belas orang itu hidup dan hadir dalam satu kes. Berapa yang menerima?

Tiga sahaja, iaitu anak lelaki, bapa dan suami.²

Dua belas yang lain terdinding. Datuk terdinding oleh bapa. Selebihnya terdinding oleh bapa dan anak lelaki. Inilah sebabnya menyemak senarai panjang itu sahaja tidak memadai, kerana yang menentukan ialah siapa yang paling hampir, bukan siapa yang ada dalam senarai.

Apabila seorang sahaja yang tinggal

Keadaan sebaliknya juga berlaku, iaitu apabila seorang lelaki sahaja yang menjadi waris.

Suami yang bersendirian tidak mengambil lebih daripada kadarnya sebagai suami, iaitu satu perdua. Saudara lelaki seibu yang bersendirian mengambil kesemua harta, iaitu kadarnya satu perenam berserta baki yang dikembalikan kepadanya melalui radd. Mana-mana waris lelaki yang lain, apabila bersendirian, mengambil kesemua harta sebagai asobah.³

Perhatikan perbezaan antara suami dan yang lain. Suami mewarisi melalui perkahwinan dan perkahwinan tidak menjadikan seseorang asobah. Kerana itu kadarnya berhenti pada satu perdua walaupun tiada orang lain.

Kesimpulan

Lima belas nama itu ialah senarai orang yang berkemungkinan mewarisi, bukan senarai penerima. Dalam kes sebenar, bilangan yang menerima hampir selalu jauh lebih kecil.

Kerana itu langkah pertama dalam mana-mana urusan pusaka bukanlah menyenarai seberapa ramai waris yang boleh difikirkan, tetapi menentukan siapa yang paling hampir kepada si mati. Selepas itu barulah jelas siapa yang menerima dan siapa yang terdinding.

Senarai pasangannya ialah sepuluh waris perempuan dalam faraid dan kedudukan kesemua nama itu dalam susunan keutamaan dihuraikan dalam empat golongan waris.