Sepuluh Waris Perempuan dalam Faraid

Pendahuluan

Senarai waris perempuan lebih pendek daripada senarai waris lelaki, tetapi kedudukan mereka dalam pengiraan tidak kurang pentingnya. Tiga daripada mereka termasuk dalam kelompok kecil yang hampir tidak pernah terdinding, iaitu ibu, anak perempuan dan isteri.

Sama seperti waris lelaki, ada dua soalan yang berbeza di sini. Siapa yang berkemungkinan mewarisi dan siapa yang benar-benar menerima apabila mereka berkumpul.

Sepuluh waris perempuan

Al-Lahim menyenaraikan sepuluh perempuan yang berkemungkinan mewarisi.¹

Sama seperti senarai lelaki, susunannya bermula daripada yang paling hampir kepada si mati.

Keturunan si mati datang dahulu, iaitu anak perempuan, kemudian cucu perempuan daripada anak lelaki walaupun turun beberapa tingkat ke bawah.

Usul si mati menyusul, iaitu ibu, kemudian nenek sebelah ibu dan nenek sebelah bapa.

Isteri mewarisi kerana perkahwinan, manakala perempuan yang memerdekakan hamba mewarisi kerana wala’. Kedua-duanya bukan kerana nasab.

Golongan sisi menutup senarai, iaitu saudara perempuan seibu sebapa, saudara perempuan sebapa, kemudian saudara perempuan seibu.

Perhatikan satu perbezaan daripada senarai lelaki. Golongan sisi perempuan berhenti pada saudara perempuan sahaja. Tiada anak saudara perempuan dan tiada emak saudara dalam senarai ini, kerana mereka tergolong dalam zawil arham dan bukan waris.

Senarai ini menjawab soalan siapa, bukan soalan berapa. Berapa yang diterima setiap seorang daripada mereka yang mempunyai kadar tetap dihuraikan dalam siapa waris fardu dan berapa bahagiannya.

Kenapa al-Rahbiyyah menyebut tujuh?

والوارِثات من النساءِ سبع … لم يُعطِ أنثى غيرهن الشرع

Waris daripada kalangan perempuan ada tujuh dan syarak tidak memberikan hak itu kepada perempuan selain mereka.

بنتٌ وبنْتُ ابن وأُمٌّ مُشفقَة … وَزَوجَةٌ وَجَدَّةٌ ومُعتِقَةْ

Anak perempuan, cucu perempuan daripada anak lelaki, ibu yang penyayang, isteri, nenek dan perempuan yang memerdekakan hamba.

والأختُ من أيِّ الجهَات كانت … فَهَذه عدَّتهُنَّ بانَت

Dan saudara perempuan daripada mana-mana pihak, maka inilah bilangan mereka yang telah jelas.

Tujuh dan sepuluh bukan dua pendapat yang bercanggah, sama seperti dalam senarai waris lelaki. Rangkap itu menyebut “nenek” sekali sedangkan senarai terperinci membahagikannya kepada nenek sebelah ibu dan nenek sebelah bapa. “Saudara perempuan daripada mana-mana pihak” pula merangkumi tiga orang sekali gus. Tujuh itu bilangan baris dalam rangkap, manakala sepuluh itu bilangan orang yang sebenar.

Lima yang tinggal apabila semua berkumpul

Andaikan kesepuluh mereka hidup dan hadir. Lima yang menerima, iaitu anak perempuan, cucu perempuan daripada anak lelaki, ibu, isteri dan saudara perempuan seibu sebapa.²

Lima yang lain terdinding dan cara mereka terdinding menunjukkan prinsipnya. Nenek terdinding oleh ibu kerana ibu lebih hampir pada jurusan yang sama. Saudara perempuan seibu terdinding oleh anak perempuan dan cucu perempuan. Saudara perempuan sebapa terdinding oleh saudara perempuan seibu sebapa. Perempuan yang memerdekakan hamba pula terdinding oleh kedua-dua saudara perempuan itu.

Lima yang tinggal apabila lelaki dan perempuan berkumpul

Keadaan yang paling hampir dengan kes sebenar ialah apabila waris lelaki dan perempuan hadir bersama. Lima yang menerima.²

Mereka ialah bapa dan ibu, anak lelaki dan anak perempuan, berserta salah seorang pasangan, iaitu suami ataupun isteri mengikut siapa yang meninggal.

Selebihnya terdinding. Datuk terdinding oleh bapa, nenek terdinding oleh ibu, cucu terdinding oleh anak lelaki, manakala yang lain terdinding oleh anak lelaki dan bapa.

Perhatikan bahawa senarai lima orang ini hampir sama dengan isi rumah yang biasa. Itulah sebabnya kebanyakan kes pusaka sebenarnya melibatkan bilangan waris yang kecil, walaupun senarai penuhnya memuatkan dua puluh lima nama.

Apabila seorang perempuan sahaja yang tinggal

Isteri yang bersendirian tidak mengambil lebih daripada kadarnya sebagai isteri, iaitu satu perempat. Perempuan yang memerdekakan hamba pula mengambil kesemua harta sebagai asobah.

Mana-mana waris perempuan yang lain, apabila bersendirian, mengambil kadar fardunya berserta baki yang dikembalikan kepadanya melalui radd.

Sekali lagi, isteri berbeza daripada yang lain kerana sebab pewarisannya ialah perkahwinan, bukan nasab. Al-Lahim menyatakan bahawa baki dikembalikan kepada semua pemegang kadar tetap kecuali suami dan isteri. Tujuh golongan yang disenaraikannya sebagai penerima radd kesemuanya kerabat nasab.³

Kedudukan radd di Malaysia

Amalan semasa di Malaysia sebahagian besarnya mengikut kedudukan klasik mazhab Syafi’i, iaitu lebihan harta dipindahkan kepada baitulmal dan bukan dikembalikan kepada waris melalui radd.⁴ Kajian itu berasaskan analisis kandungan berserta temu bual dengan pegawai baitulmal negeri.

Tetapi kedudukan itu bukan kunci mati. Kajian yang sama menyatakan bahawa peruntukan dalam Enakmen Pentadbiran Agama Islam negeri membuka ruang untuk kaedah radd dipakai, ataupun zawil arham diiktiraf sebagai waris, melalui fatwa.⁴

Ruang itu bukan teori semata-mata. Kajian yang sama mencatatkan bahawa keutamaan kepada qaul muktamad mazhab Syafii diperuntukkan dalam undang-undang pentadbiran agama Islam setiap negeri kecuali Perlis.⁴ Perlis pula sudah mengeluarkan penjelasan hukum sendiri pada mesyuarat Jawatankuasa Fatwanya yang ke-37, iaitu harta yang ditinggalkan tanpa pewaris dalam kalangan ashab al-furud dan asobah diuruskan oleh Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Perlis demi kepentingan umat Islam, dengan keutamaan diberi kepada zawil arham setakat yang boleh.⁵

Jadi amalannya memang boleh berbeza antara negeri. Pembaca yang berdepan dengan kes sebenar perlu menyemak dengan Pejabat Pusaka Kecil atau Mahkamah Syariah negerinya sendiri.

Perbahasan penuh tentang siapa yang lebih berhak antara baitulmal dengan zawil arham, berserta dalil kedua-dua pihak, ada dalam baitulmal atau dzawil arham yang lebih utama.

Kesimpulan

Sepuluh nama itu senarai orang yang berkemungkinan mewarisi dan lima yang tinggal apabila semua berkumpul. Apabila waris lelaki dan perempuan dikira sekali, lima juga yang menerima, iaitu ibu bapa, anak lelaki dan anak perempuan serta seorang pasangan.

Tiga perempuan hampir tidak pernah tercicir dalam mana-mana keadaan, iaitu ibu, anak perempuan dan isteri. Sesiapa yang menyemak pembahagian pusaka elok bermula dengan memastikan ketiga-tiga mereka sudah diambil kira dengan betul.

Senarai pasangannya ialah lima belas waris lelaki dalam faraid. Sebab sebahagian waris lelaki menerima dua kali ganda pula dihuraikan dalam bilakah lelaki mendapat dua kali ganda.