Mana Lebih Utama Baitulmal atau Dzawil Arham Dapat Pusaka?

Pendahuluan

Sesetengah orang meninggal dunia tanpa meninggalkan seorang pun waris fardu mahupun asobah. Tiada anak, tiada ibu bapa, tiada pasangan, tiada adik-beradik dan tiada pakcik sebelah bapa.

Hartanya tetap ada dan ia tetap perlu diserahkan kepada seseorang. Soalannya kepada siapa.

Dua jawapan bersaing dalam kitab fiqh. Pertama, kepada zawil arham. Takrifnya pada istilah ulama faraid ringkas sahaja, iaitu setiap kerabat yang tidak mewarisi dengan fardu mahupun dengan tasib. ¹ Antara mereka ialah cucu daripada anak perempuan, anak saudara perempuan, pakcik sebelah ibu, emak saudara dan datuk yang gugur.

Jawapan kedua ialah baitulmal, iaitu perbendaharaan umat Islam. Apa sebenarnya baitulmal dan bila harta pusaka masuk ke dalamnya dihuraikan dalam artikel apakah itu baitulmal.

Perselisihan itu bukan sekadar perbahasan lama. Ia menentukan ke mana harta sesebuah keluarga pergi hari ini dan jawapannya di Malaysia sudah pun ditetapkan oleh undang-undang negeri.

Hujah bagi keutamaan zawil arham

Hujah yang pertama bersandarkan dua ayat al-Quran yang mengutamakan pertalian darah. Ayat pertamanya dalam Surah al-Anfal, iaitu penghujung ayat ke-75 yang menyebut orang yang mempunyai pertalian rahim. ²

وَأُو۟لُوا۟ ٱلْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَىٰ بِبَعْضٍ فِى كِتَـٰبِ ٱللَّهِ

“Dan orang-orang yang mempunyai pertalian rahim, sebahagian mereka lebih berhak ke atas sebahagian yang lain di dalam Kitab Allah.”

Ayat kedua pula menetapkan bahawa lelaki dan perempuan sama-sama mempunyai bahagian daripada peninggalan ibu bapa serta kerabat, sama ada sedikit ataupun banyak. ³

Sandaran ketiga ialah hadis yang paling kerap disebut dalam perbahasan ini. Al-Tirmizi meriwayatkannya dalam bab warisan pakcik sebelah ibu, daripada surat Umar bin al-Khattab kepada Abu Ubaidah dan al-Tirmizi sendiri menutupnya dengan penilaian hasan sahih. ⁴

اللَّهُ وَرَسُولُهُ مَوْلَى مَنْ لاَ مَوْلَى لَهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ

“Allah dan Rasul-Nya ialah wali bagi orang yang tiada walinya dan pakcik sebelah ibu ialah pewaris bagi orang yang tiada pewarisnya.”

Riwayat lain dalam bab yang sama menyebut kes sebenar yang menimbulkan soalan itu, iaitu seorang lelaki yang terbunuh sedangkan warisnya hanya seorang pakcik sebelah ibu, lalu Abu Ubaidah menulis kepada Umar untuk bertanya. ⁴

Pandangan ini disandarkan kepada sekumpulan sahabat, antaranya Umar dan Ali RA dan ia mazhab Hanafi serta Hanbali. ⁵

Satu syarat pada pandangan ini kerap tertinggal apabila ia diceritakan semula. Zawil arham mewarisi apabila tiada ahli fardu mahupun asobah, kecuali suami ataupun isteri. ⁵ Ertinya kehadiran balu ataupun duda tidak menutup giliran zawil arham. Balu mengambil bahagiannya dahulu dan bakinya jatuh kepada zawil arham.

Hujah bagi keutamaan baitulmal

Hujah yang kedua bersandarkan hadis al-Miqdam, iaitu Rasulullah SAW menyatakan dirinya pewaris bagi orang yang tiada pewaris. Dalam kedudukan itu Baginda bercakap sebagai pemerintah umat Islam, bukan sebagai individu, jadi haknya berpindah kepada perbendaharaan umat.

Di sini satu perkara perlu dinyatakan dengan jujur, kerana hadis ini kerap dipetik separuh sahaja.

Teks penuh Abu Dawud nombor 2899 mengandungi kedua-dua klausa yang menjadi pokok perselisihan itu dan bukan klausa baitulmal sahaja. ⁶

مَنْ تَرَكَ كَلاًّ فَإِلَىَّ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ وَأَنَا وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ أَعْقِلُ لَهُ وَأَرِثُهُ وَالْخَالُ وَارِثُ مَنْ لاَ وَارِثَ لَهُ يَعْقِلُ عَنْهُ وَيَرِثُهُ

“Sesiapa yang mati meninggalkan tanggungan, maka ia kepadaku dan sesiapa yang mati meninggalkan harta maka ia bagi warisnya. Aku pewaris bagi orang yang tiada pewarisnya, aku membayar diyat bagi pihaknya dan aku mewarisinya. Dan pakcik sebelah ibu ialah pewaris bagi orang yang tiada pewarisnya, dia membayar diyat bagi pihaknya dan dia mewarisinya.”

Inilah sebabnya hadis ini menjadi medan perselisihan dan bukan dalil sebelah pihak. Fuqaha yang mengutamakan zawil arham berpegang kepada klausa kedua, manakala fuqaha yang mengutamakan baitulmal membaca klausa pertama sebagai kedudukan pemerintah, lalu mentakwilkan klausa kedua sebagai kenyataan tentang tanggungan diyat dan bukan pewarisan harta.

Pandangan ini disandarkan kepada Zaid bin Thabit RA dan Said bin al-Musayyib dan ia mazhab Maliki serta Syafii. ⁵

Dua dalil lagi dikemukakan pihak yang menolak pewarisan zawil arham dan kedua-duanya wajar diketahui kerana artikel yang membincangkan topik ini selalunya memberi sebelah pihak sahaja.

Dalil pertama ialah dalil diam. Allah menyebut ahli fardu serta asobah dengan terperinci dalam ayat-ayat mawarith, tanpa menyebut zawil arham langsung dan diamnya itu menunjukkan mereka tidak berhak. ⁵

Dalil kedua ialah hadis yang bermaksud aku bertanya kepada Allah tentang warisan emak saudara sebelah bapa dan emak saudara sebelah ibu, lalu Dia membisikkan kepadaku bahawa tiada warisan bagi kedua-duanya. Kedua-duanya daripada zawil arham, jadi hukumnya merangkumi yang lain. ⁵

Kitab yang sama tidak membiarkan dalil kedua itu tanpa catatan. Ia menyatakan hadis tersebut dikeluarkan Abu Dawud dalam al-Marasil dan jalur bersambungnya diriwayatkan melalui beberapa jalan yang kesemuanya tidak boleh dijadikan hujah. ⁵

Pengecualian fuqaha mutaakhir

Bahagian ini yang paling berguna untuk memahami keadaan hari ini dan ia disokong sumber yang boleh disemak.

Kajian Jurnal Fiqh yang terbit pada 2026 menyatakan bahawa fuqaha mutaakhir mazhab Syafii dan juga mazhab Maliki selepas kurun keempat hijrah, membolehkan zawil arham menerima harta pusaka dengan syarat pentadbiran baitulmal tidak teratur. ⁷

Rujukan yang dipetik kajian itu termasuk Nihayat al-Muhtaj serta Qalyubi wa Umairah. ⁷

Maknanya keutamaan baitulmal dalam mazhab Syafii bukan keutamaan mutlak dalam semua keadaan. Ia bergantung kepada keadaan institusi itu sendiri, iaitu sama ada ia benar-benar mengurus harta umat Islam dengan teratur.

Apa pula pendapat yang lebih kuat pada timbangan dalil? Kitab al-Fiqh al-Muyassar menutup perbahasannya dengan menyatakan bahawa al-rajih ialah pendapat yang mewariskan zawil arham. ⁵

Tiga alasan diberikannya. Dalil pihak itu jelas menunjukkan pewarisan. Zawil arham mempunyai pertalian kerabat, jadi dia mewarisi seperti ahli fardu dan asobah apabila kedua-duanya tiada. Dan dia menyamai orang lain dari segi Islam lalu melebihi mereka dengan pertalian kerabat, jadi dia lebih berhak kepada harta itu berbanding mereka, sebagaimana dia lebih berhak menerima sedekah serta silaturahimnya semasa hidup dan wasiatnya selepas mati.

⁵

Kedudukan di Malaysia

Di sinilah pembaca perlu berhati-hati, kerana apa yang dianggap lebih kuat dalam perbahasan fiqh tidak semestinya apa yang berjalan dalam undang-undang negeri.

Kajian Jurnal Fiqh yang sama menyimpulkan bahawa baitulmal diiktiraf sebagai pihak yang berhak menerima harta pusaka apabila si mati tiada waris, ataupun apabila ada lebihan selepas waris yang berhak diberikan bahagiannya.

⁷

Sebabnya bukan pilihan pentadbiran semata-mata. Kajian itu menyatakan bahawa keutamaan merujuk kepada qaul muktamad diperuntukkan dalam undang-undang pentadbiran agama Islam setiap negeri kecuali Negeri Perlis dan kebanyakan negeri telah memberi kuasa kepada baitulmal untuk mewarisi harta si mati. ⁷

Perlis pula memilih jalan yang berlainan. Fatwa Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis bertarikh 12 September 2018 menetapkan bahawa harta yang ditinggalkan tanpa pewaris dalam kalangan ashab al-furud dan asobah diuruskan oleh Majlis Agama Islam dan Adat Istiadat Melayu Perlis demi kepentingan umat Islam dan fatwa yang sama menyatakan keutamaan diberi kepada zawil arham setakat yang boleh. ⁸

Perkara	Kebanyakan negeri	Perlis
Qaul muktamad diwajibkan	Ya, melalui enakmen pentadbiran	Tidak
Penerima apabila tiada waris	Baitulmal	Zawil arham diutamakan setakat yang boleh
Sumber kedudukan	Enakmen negeri dan amalan semasa	Fatwa mesyuarat ke-37, 12 September 2018

Kajian itu turut menyatakan bahawa peruntukan dalam enakmen negeri sebenarnya membuka ruang untuk kaedah al-radd dipakai ataupun zawil arham diiktiraf sebagai waris, iaitu melalui fatwa. ⁷ Jadi kedudukan semasa bukan kedudukan yang terkunci selama-lamanya.

Cara al-radd berfungsi sebelum giliran zawil arham dan baitulmal sampai dihuraikan dalam faraid dan radd, manakala senarai waris yang menerima kadar tetap ada dalam kenali waris yang mewarisi secara fardu.

Kesimpulan

Perselisihan ini lama dan kedua-dua pihak mempunyai sandarannya. Mazhab Maliki dan Syafii memindahkan harta itu kepada baitulmal, manakala mazhab Hanafi dan Hanbali mewariskannya kepada zawil arham. ⁵

Yang perlu dijaga ialah jangan memetik hadis al-Miqdam separuh, kerana teks penuhnya mengandungi kedua-dua klausa sekali gus.

Bagi keluarga di Malaysia, jawapan praktikalnya sudah ditetapkan. Undang-undang pentadbiran agama Islam setiap negeri kecuali Perlis mewajibkan qaul muktamad diikuti dan amalan semasa memindahkan harta yang tiada warisnya kepada baitulmal.

Perlis satu-satunya negeri yang fatwanya memberi keutamaan kepada zawil arham setakat yang boleh dan sebabnya undang-undang pentadbirannya tidak mewajibkan qaul muktamad diikuti.

Bagi sesiapa yang mahu hartanya sampai kepada kerabat tertentu yang bukan waris faraid, jawapannya bukan menunggu perselisihan fuqaha ini selesai. Jawapannya membuat wasiat sehingga satu pertiga ataupun hibah semasa hidup, kerana kedua-duanya berjalan tanpa bergantung kepada kedudukan zawil arham.

Allahu a’lam.