Dua Cara Waris Menerima Harta Pusaka

Pendahuluan

Sebelum sesiapa boleh mengira bahagian pusaka, ada satu perkara yang perlu diketahui dahulu. Bukan berapa bahagian setiap waris, tetapi dengan cara apa waris itu menerimanya.

Ada dua cara sahaja dan seorang waris yang sama boleh berpindah daripada satu cara ke satu cara lagi bergantung pada siapa yang hadir bersamanya.

Dua cara mewarisi

Al-Lahim menyatakan bahawa pewarisan itu dua jenis, iaitu mewarisi dengan kadar yang ditetapkan dan mewarisi dengan mengambil baki.¹

واعلم بأن الإرث نوعان هما … فرض وتعصيب على ما قسما

Ketahuilah bahawa pewarisan itu dua jenis, iaitu fard dan ta’sib, sebagaimana ia telah dibahagikan.

Perbezaannya mudah difahami kalau kita melihat apa yang berlaku kepada angka. Cara pertama memberikan angka yang sudah tertulis. Cara kedua tidak memberikan angka langsung, sebaliknya memberikan apa sahaja yang masih ada selepas angka itu dikeluarkan.

Apa maksud fard?

Dari segi bahasa, perkataan fard membawa tiga maksud yang berkait, iaitu membuat torehan atau kesan pada sesuatu, memotong dan menentukan kadar.¹ Ketiga-tiganya berkisar pada satu idea yang sama, iaitu menandakan sesuatu dengan jelas supaya ia terpisah daripada yang lain.

Dari segi istilah faraid, al-Lahim mentakrifkannya sebagai bahagian yang ditetapkan oleh syarak untuk waris tertentu, yang tidak bertambah kecuali dengan radd dan tidak berkurang kecuali dengan awl.¹

Dua pengecualian dalam takrif itu penting. Radd ialah keadaan apabila harta berbaki selepas semua kadar diberikan dan tiada asobah, lalu baki itu dikembalikan kepada pemegang kadar. Awl pula keadaan sebaliknya, iaitu jumlah kadar melebihi harta yang ada, lalu setiap bahagian dikurangkan secara berkadar. Selain dua keadaan itu, angka fard tidak bergerak.

Apa maksud ta’sib?

Dari segi bahasa, perkataan ta’sib berasal daripada asab yang bermaksud mengikat, menguatkan dan melingkungi. Daripada akar yang sama, serban dipanggil asa’ib kerana ia melingkungi kepala dan mengikatnya.²

Makna bahasa itu menjelaskan maksud istilahnya. Asobah ialah waris yang mengelilingi si mati melalui pertalian lelaki dan al-Lahim mentakrifkan ta’sib sebagai mewarisi tanpa kadar yang ditetapkan.²

Kerana tiada kadar untuknya, tiga keadaan boleh berlaku kepada asobah. Dia mengambil kesemua harta apabila dia bersendirian. Dia mengambil baki selepas pemegang kadar diselesaikan. Dia tidak mengambil apa-apa apabila kadar itu sudah menghabiskan harta.²

Siapa mewarisi dengan cara yang mana?

Inilah bahagian yang paling berguna dalam amalan dan inilah juga yang paling kerap tercicir daripada penerangan ringkas.

Mewarisi dengan fard sahaja. Ibu, nenek, adik-beradik seibu, serta suami atau isteri. Empat golongan ini tidak pernah menjadi asobah dalam apa jua keadaan.³

Mewarisi dengan ta’sib sahaja. Semua asobah bi al-nafs kecuali bapa dan datuk, iaitu anak lelaki, cucu lelaki, saudara lelaki, anak saudara, bapa saudara dan anak bapa saudara.³

Mewarisi dengan kedua-duanya sekali gus. Bapa dan datuk. Mereka dikecualikan daripada kumpulan kedua di atas kerana mereka boleh mengambil kadar tetap dan baki dalam kes yang sama, iaitu apabila si mati meninggalkan anak perempuan tanpa anak lelaki.³

Mewarisi dengan salah satu, tetapi tidak kedua-duanya serentak. Anak perempuan, cucu perempuan dan saudara perempuan. Mereka pemegang kadar apabila tiada lelaki yang setaraf dan bertukar menjadi asobah apabila lelaki itu hadir.⁴

Kenapa perbezaan ini perlu diketahui dahulu?

Kesilapan yang paling kerap dalam pengiraan bukan salah membahagi angka, tetapi salah meletakkan seseorang dalam kumpulan yang salah.

Meletakkan isteri sebagai asobah umpamanya akan memberikan dia baki harta, sedangkan haknya berhenti pada kadarnya sahaja. Sebaliknya, meletakkan anak perempuan sebagai pemegang kadar sedangkan dia mempunyai saudara lelaki akan memberikan dia satu perdua, sedangkan sepatutnya dia berkongsi baki dengan saudaranya mengikut nisbah dua berbanding satu.

Kedua-dua kesilapan itu menghasilkan nombor yang kelihatan kemas dan munasabah. Itulah bahayanya.

Kesimpulan

Dua cara sahaja, iaitu menerima kadar yang sudah ditetapkan atau menerima apa yang tinggal.

Sebelum mengira, tentukan dahulu setiap waris berada pada cara yang mana. Ibu, nenek, adik-beradik seibu serta pasangan sentiasa pada cara pertama. Bapa dan datuk boleh berada pada kedua-duanya. Anak perempuan, cucu perempuan dan saudara perempuan berpindah antara dua cara itu bergantung pada kehadiran lelaki yang setaraf dengan mereka.

Kedua-dua cara itu dihuraikan dengan lebih terperinci dalam siapa waris fardu dan berapa bahagiannya serta waris asobah dan cara mereka menerima pusaka.