Adakah Anak Mewarisi jika Ayah Meninggal dalam Kemalangan?

Pendahuluan

Soalan ini sampai kepada saya dalam dua bentuk yang sangat berbeza dan kedua-duanya memakai ayat yang sama.

Bentuk pertama datang daripada keluarga yang baru kehilangan bapa dalam kemalangan jalan raya. Mereka bertanya sama ada cara kematian itu menjejaskan hak anak. Bentuk kedua pula lebih berat, iaitu apabila anak itu sendiri yang memandu kenderaan ketika kemalangan berlaku.

Jawapan bagi kedua-duanya tidak sama, jadi artikel ini menjawabnya satu demi satu.

Kematian dalam kemalangan tidak menghalang pewarisan

Bagi bentuk pertama, jawapannya ringkas. Anak tetap mewarisi.

Cara seseorang itu meninggal dunia bukan salah satu penghalang pewarisan. Yang menghalang pewarisan ialah perkara yang ada pada diri waris, iaitu perbezaan agama, perhambaan dan pembunuhan, bukan cara kematian pewaris itu sendiri.¹ Kemalangan, penyakit, bencana ataupun sebab lain tidak mengubah apa-apa dalam pengiraan faraid. Perkara asas itu dihuraikan dalam artikel rukun, syarat dan sebab pewarisan.

Jadi keluarga yang bapanya dilanggar orang lain, ataupun terlibat dalam kemalangan tanpa ada waris yang bersangkutan dengannya, boleh terus menguruskan pusaka seperti biasa.

Bila soalan ini menjadi rumit?

Keadaannya berubah apabila waris itu sendiri yang menyebabkan kematian, contohnya anak yang memandu lalu bapanya yang menumpang meninggal dunia.

Dalam fiqh, keadaan itu masuk ke dalam perbahasan al-qatl al-khata’, iaitu pembunuhan tidak sengaja. Contoh yang diberikan kitab bagi jenis ini memang contoh kemalangan, iaitu orang yang memanah binatang buruan lalu terkena manusia, orang yang terbalik badannya ketika tidur lalu mematikan orang di sebelahnya dan orang yang haiwan tunggangannya memijak orang lain ketika dia menungganginya.¹

Memandu kenderaan lalu berlaku kemalangan maut tergolong dalam kategori itu. Perhatikan bahawa ini bukan tuduhan jenayah terhadap sesiapa. Ia pengelasan fiqh semata-mata, iaitu kematian berlaku akibat perbuatan seseorang tanpa dia meniatkannya.

Empat imam sepakat pada satu perkara. Pembunuhan yang membawa hukuman qisas menghalang pembunuh yang baligh lagi berakal daripada mewarisi, apabila pembunuhan itu dilakukan secara langsung.¹

لَيْسَ لِلْقَاتِلِ مِنَ الْمِيرَاثِ شَيْءٌ

“Pembunuh tidak mendapat apa-apa daripada harta pusaka.”

Darjat hadis ini diperselisihkan dalam kalangan ahli hadis, tetapi hukum bahawa pembunuh tidak mewarisi tidak diperselisihkan.² Yang diperselisihkan ialah sejauh mana ia meliputi pembunuhan yang tidak disengajakan.

Pandangan mazhab Syafii dan kedudukan di Malaysia

Mazhab Syafi’i paling ketat dalam perkara ini. Sesiapa yang mempunyai campur tangan dalam pembunuhan itu terhalang daripada mewarisi, walaupun pembunuhan itu dilakukan dengan hak dan walaupun tanpa sengaja seperti orang yang tidur, orang gila dan kanak-kanak.³

Maka menurut mazhab ini, anak yang memandu lalu menyebabkan kematian bapanya tidak mewarisi harta bapanya, walaupun dia langsung tidak berniat membunuh dan walaupun dia sendiri cedera dalam kemalangan yang sama.

Mazhab Syafi’i ialah mazhab yang menjadi pegangan majoriti umat Islam di Malaysia, tetapi keputusan dalam kes sebenar tetap di tangan mahkamah dan mengikut peruntukan negeri yang berkenaan. Artikel ini menerangkan kedudukan hukum, bukan menggantikan keputusan itu.

Pandangan mazhab yang lain

Perbezaan antara mazhab di sini luas dan ia perlu diketahui kerana ia menjelaskan kenapa jawapan yang berbeza beredar dalam kalangan orang ramai.

Mazhab Hanafi dan bezanya antara langsung dengan bersebab

Hanafiyyah menyatakan bahawa pembunuhan separa sengaja dan pembunuhan tidak sengaja turut menghalang pewarisan, apabila pembunuhan itu bukan dengan hak.¹ Setakat itu ia sama seperti mazhab Syafi’i.

Dua keadaan pula tidak menghalang menurut mereka. Pertama, apabila kematian berlaku melalui sebab yang tidak langsung dan bukan perbuatan langsung pembunuh, seperti orang yang menggali perigi ataupun meletakkan batu bukan di tanah miliknya lalu ada orang mati kerananya. Kedua, apabila pembunuhnya kanak-kanak atau orang gila, kerana perbuatan mereka tidak dipertanggungjawabkan.³

Perbezaan antara langsung dengan bersebab itu memang penting dalam kes kemalangan jalan raya, kerana tidak semua kemalangan berpunca daripada perbuatan langsung pemandu.

Mazhab Maliki dan pemisahan antara harta dengan diyat

Di sinilah artikel ini membetulkan sesuatu yang sering tersilap.

Menurut Malikiyyah, yang menghalang pewarisan ialah pembunuhan secara sengaja, sama ada secara langsung ataupun melalui sebab.³ Bagi pembunuhan tidak sengaja pula, pendirian mereka ialah pembunuh itu tetap mewarisi harta si mati, tetapi tidak mewarisi diyatnya.⁴

Sebabnya diyat itu wajib ditanggung olehnya sendiri, jadi tidak masuk akal dia mengambil semula sebahagian daripada apa yang dia bayar. Hujah mereka yang kedua pula berpijak pada kaedah yang mendasari seluruh perbahasan ini, iaitu sesiapa yang menyegerakan sesuatu sebelum sampai masanya dihukum dengan tidak mendapatnya. Orang yang tidak berniat membunuh tidak menyegerakan apa-apa.⁴

Mazhab Hanbali dan pendirian jumhur

Hanabilah sependirian dengan Malikiyyah bahawa pembunuh secara sengaja terhalang daripada mewarisi harta dan diyat sekali, walaupun pembunuhnya kanak-kanak atau orang gila.³

Bagi pembunuhan tidak sengaja pula, jumhur ahli ilmu mengambil keumuman hadis tadi lalu berpendapat pembunuh tidak sengaja juga tidak mewarisi.⁴ Alasannya menutup pintu, iaitu supaya tiada sesiapa mendakwa kematian itu tidak disengajakan bagi mengelakkan halangan.

Ringkasnya, tiga daripada empat mazhab menghalang pewarisan dalam kes kemalangan yang disebabkan waris sendiri dan Malikiyyah membenarkannya pada harta tetapi bukan pada diyat. Huraian penuh setiap mazhab berserta keadaan pembunuhan yang dilakukan dengan hak ada dalam artikel pembunuh dan hak mewarisi harta si mati.

Wang selepas kemalangan bukan semuanya pusaka

Satu perkara yang selalu tertinggal dalam perbincangan ini ialah wang yang masuk selepas kemalangan. Bukan semuanya harta pusaka yang difaraidkan.

Bahagian III Akta Undang-Undang Sivil 1956 membawa dua pintu yang berlainan.⁵

Seksyen 7 memberikan tuntutan kepada keluarga bagi kehilangan sara hidup akibat kematian itu. Subseksyen 7(2) menetapkan bahawa tindakan itu adalah untuk manfaat isteri, suami, ibu bapa dan anak si mati dan difailkan atas nama wasi si mati.⁵ Senarai itu senarai tanggungan, bukan senarai waris faraid, jadi kedua-duanya tidak semestinya sama orangnya.

Seksyen 8 pula mengekalkan kausa tindakan yang sedia ada pada si mati supaya ia terus hidup untuk manfaat harta pusakanya.⁵ Apa yang masuk melalui pintu ini masuk ke dalam pusaka, jadi ia difaraidkan seperti harta yang lain. Gantirugi itu juga boleh merangkumi jumlah bagi perbelanjaan pengebumian, seperti yang dibenarkan oleh perenggan 8(2)(c).⁵

Perbezaan ini penting kepada keluarga yang sedang menunggu pampasan. Wang yang sampai melalui seksyen 7 diagihkan kepada tanggungan yang dinamakan akta, manakala wang yang sampai melalui seksyen 8 masuk ke dalam pusaka. Cara pusaka itu diuruskan kemudiannya dihuraikan dalam artikel cara pengurusan pusaka di Pejabat Pusaka Kecil.

Kesimpulan

Bapa yang meninggal dunia dalam kemalangan tetap mewariskan hartanya dan anak tetap mengambil bahagiannya. Cara kematian bukan penghalang.

Yang menjadi persoalan hanyalah apabila waris itu sendiri yang menyebabkan kematian tersebut. Menurut mazhab Syafi’i dan pendirian jumhur, dia tidak mewarisi walaupun tanpa niat, manakala Malikiyyah membenarkannya mewarisi harta tetapi bukan diyat.

Keluarga yang berdepan dengan keadaan ini sebaiknya tidak memutuskannya sendiri di meja makan. Bawa kepada mahkamah yang berbidang kuasa, kerana penentuan sama ada seseorang itu waris atau bukan menentukan seluruh pengiraan selepasnya.

Allahu a’lam.