Pewarisan Apabila Beberapa Waris Mati Serentak

Pendahuluan

Kemalangan jalan raya, kebakaran, runtuhan dan bencana alam kadangkala meragut lebih daripada satu nyawa dalam keluarga yang sama pada satu masa. Selain kesedihan, keluarga yang tinggal berdepan dengan satu soalan yang kelihatan teknikal tetapi menentukan segalanya, iaitu siapa yang meninggal dunia terlebih dahulu.

Soalan itu bukan soalan yang remeh. Jawapannya menentukan sama ada harta berpindah antara mereka yang mati itu dan seterusnya siapa yang akhirnya menerima.

Kenapa turutan kematian menentukan segalanya?

Salah satu syarat pewarisan ialah waris mesti hidup pada saat pewarisnya meninggal dunia.

Syarat itulah yang menjadi punca seluruh masalah ini. Kalau si A meninggal sesaat sebelum si B, maka B mewarisi daripada A dan bahagian itu kemudiannya berpindah kepada waris B. Kalau sebaliknya, aliran hartanya bertukar arah sepenuhnya. Kalau kedua-duanya mati serentak, tiada seorang pun yang hidup pada saat kematian yang seorang lagi.

Bukan kes lemas sahaja

Bab ini dinamakan mirath al-gharqa dalam kitab, iaitu pewarisan orang yang lemas. Namanya datang daripada kes yang paling kerap berlaku pada zaman itu, bukan daripada had perbahasannya.

Al-Lahim mentakrifkan skopnya sebagai mereka yang saling mewarisi tetapi masa kematian mereka bercampur aduk, iaitu mereka yang mati dalam satu kejadian umum. Contoh yang disenaraikan dalam kitab ialah lemas, runtuhan, kebakaran, kenderaan terbalik dan perlanggaran.¹

Dua contoh terakhir itu yang paling kerap berlaku di Malaysia hari ini.

Lima keadaan yang perlu dibezakan

Kebanyakan penerangan ringkas membahagikan kes ini kepada dua keadaan sahaja, iaitu turutan diketahui atau tidak diketahui. Kitab membahagikannya kepada lima.¹

Keadaan pertama ialah kematian mereka semua memang diketahui berlaku serentak. Keadaan kedua ialah turutannya diketahui, iaitu jelas siapa yang mati kemudian. Keadaan ketiga ialah yang mati kemudian pernah diketahui, tetapi kemudiannya dilupakan. Keadaan keempat ialah yang mati kemudian diketahui ada, tetapi orangnya tidak dapat dikenal pasti. Keadaan kelima ialah langsung tidak diketahui siapa yang dahulu dan siapa yang kemudian.

Perbezaan antara keadaan ketiga dengan keadaan kelima kelihatan halus, tetapi ia penting. Dalam keadaan ketiga, maklumat itu memang pernah wujud, jadi ia masih boleh dicari semula melalui saksi atau rekod. Dalam keadaan kelima, tiada apa-apa yang hendak dicari.

Apabila kematian serentak memang diketahui

Dalam keadaan ini tiada perselisihan. Kerana syarat hidupnya waris tidak dipenuhi, tiada pewarisan berlaku antara mereka.

Harta setiap seorang dibahagikan kepada warisnya yang masih hidup sahaja, seolah-olah yang mati bersamanya itu memang tidak pernah menjadi warisnya.²

Apabila turutan kematian tidak diketahui

Di sinilah mazhab berbeza dan perselisihan itu hanya dalam keadaan ini sahaja.

Jumhur, iaitu Hanafi, Maliki dan Syafii, berpendirian bahawa mereka tetap tidak saling mewarisi. Alasannya kekal sama, iaitu syarat hidupnya waris tidak dapat dipastikan dan hak tidak boleh diberikan atas dasar yang tidak pasti.² Harta setiap seorang diberikan kepada warisnya yang hidup, bukan kepada mereka yang mati bersamanya.¹

Pandangan jumhur ini bersandarkan satu sandaran sejarah, iaitu cara korban Perang Yamamah dan Siffin diuruskan pusakanya.¹

Hanabilah mengambil jalan yang berbeza. Setiap seorang mewarisi daripada sahabatnya, tetapi hanya daripada harta asal miliknya sendiri, iaitu harta yang memang sudah dimilikinya sebelum kejadian itu. Apa yang baru diwarisi daripada orang yang mati bersamanya tidak diwariskan sekali lagi.³

Syarat “harta asal sahaja” itu bukan syarat yang dicipta untuk menyusahkan. Tanpanya, harta akan berpusing antara dua si mati tanpa henti, iaitu A mewarisi daripada B, lalu bahagian itu kembali kepada B dan seterusnya. Pandangan ini diriwayatkan daripada Umar al-Khattab RA, Ali RA, Iyas al-Muzni dan Ibrahim dan Imam Ahmad memilih pendapat Umar.³

Contoh pengiraan mengikut pandangan jumhur

Dua beradik mati serentak dalam satu kemalangan. Setiap seorang meninggalkan RM90,000. Waris yang masih hidup ialah seorang ibu, seorang anak perempuan dan seorang bapa saudara.

Mengikut pandangan jumhur, bahagian saudara yang mati bersamanya tidak diambil kira langsung.

Harta seorang lagi dibahagikan secara berasingan mengikut warisnya sendiri, dengan cara yang sama.

Kedudukan di Malaysia

Tiada undang-undang bertulis khusus mengenai pentadbiran pusaka orang Islam dalam keadaan ini, jadi Mahkamah Syariah merujuk kepada hukum syarak dan fatwa negeri.

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Ugama Islam Malaysia kali ke-83, yang berlangsung pada 22 hingga 24 Oktober 2008, memutuskan bahawa ahli keluarga yang mati serentak tidak saling mewarisi. Harta si mati dibahagikan kepada waris yang masih hidup tanpa mengambil kira bahagian ahli keluarga yang mati bersamanya.⁴

Keputusan itu mengikut pandangan jumhur dan hujahnya bersandarkan athar Kharijah bin Zaid bin Thabit daripada bapanya, iaitu arahan Abu Bakr al-Siddiq RA ketika membahagikan pusaka penduduk Yamamah dan arahan Umar RA bagi mangsa wabak Amwas.⁴

Satu arahan amali yang menyelesaikan punca masalah

Keputusan itu tidak berhenti pada hukum. Ia menambah satu arahan yang menyentuh punca sebenar kekusutan ini.

Bagi merekodkan waktu kematian, perakuan pakar perubatan hendaklah diterima pakai dan dicatatkan dalam Sijil Kematian.⁴

Sebabnya jelas apabila difikirkan. Seluruh masalah ini timbul kerana turutan kematian tidak diketahui. Apabila pakar perubatan dapat menentukan waktunya dan waktu itu tercatat dalam sijil kematian, kes itu terkeluar daripada kategori kematian serentak sama sekali, lalu pewarisan berjalan seperti biasa.

Jadi perkara pertama yang patut disemak keluarga bukanlah kitab faraid, sebaliknya sijil kematian itu sendiri.

Andaian yang berbeza dalam undang-undang sivil

Satu perkara perlu diketahui oleh sesiapa yang berdepan dengan kes melibatkan harta di bawah bidang kuasa sivil.

Seksyen 2 Presumption of Survivorship Act 1950 memperuntukkan bahawa apabila dua orang atau lebih mati dalam keadaan yang menjadikan tidak pasti siapa yang hidup lebih lama, kematian itu dianggap berlaku mengikut turutan umur bagi tujuan hak milik harta dan yang lebih muda dianggap hidup lebih lama daripada yang lebih tua.⁵

Andaian itu berbeza daripada kedudukan hukum syarak, yang tidak mengandaikan sesiapa hidup lebih lama tanpa bukti. Perbezaan ini penting kerana ia boleh menghasilkan dua pembahagian yang berlainan bagi keluarga yang sama.

Peranan sijil kematian

Kerana segalanya bergantung pada turutan kematian, dokumen yang merekodkan waktu kematian menjadi sangat penting.

Waktu kematian hendaklah direkodkan dan disahkan oleh pakar perubatan dalam sijil kematian. Sekiranya ada bukti atau penelitian pakar yang menunjukkan ada perbezaan masa kematian, maka kes itu bukan lagi kematian serentak. Pengiraan yang digunakan menjadi pengiraan kematian berlapis, iaitu munasakhat.

Kesimpulan

Kematian serentak tidak memindahkan harta antara mereka yang mati. Harta setiap seorang pergi kepada warisnya yang masih hidup.

Perselisihan mazhab hanya berlaku apabila turutan kematian tidak diketahui dan di Malaysia keputusan Muzakarah kali ke-83 mengikut pandangan jumhur, iaitu tetap tiada pewarisan antara mereka. Keluarga yang berdepan dengan kes begini perlu memastikan waktu kematian direkodkan dengan betul, kerana daripada situlah segala-galanya bermula.

Apabila turutan kematian memang diketahui, kesnya bertukar menjadi pengiraan kematian berlapis dan itu pengiraan yang berlainan sama sekali. Kes orang yang tidak diketahui hidup matinya pula dihuraikan dalam pewarisan orang hilang atau mafqud.