Tanah Adat Negeri Sembilan, Ikut Faraid atau Adat Perpatih?

Pendahuluan

Di Negeri Sembilan, ramai keluarga mewarisi tanah yang tidak pernah dibahagikan mengikut faraid. Tanah itu turun melalui keturunan perempuan. Persoalan yang timbul sudah lama, iaitu sama ada amalan itu bercanggah dengan hukum pusaka Islam.

Jawapannya bergantung pada satu perkara yang sering dicampur, iaitu sama ada tanah itu benar-benar tanah adat ataupun tanah pusaka biasa yang kebetulan dimiliki oleh orang Negeri Sembilan. Artikel ini membezakan kedua-duanya mengikut Bahagian III Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955, enakmen tanah adat Negeri Sembilan dan penjelasan Jabatan Mufti Kerajaan Negeri Sembilan.

Tanah adat dan tanah pusaka bukan perkara yang sama

Jabatan Mufti Negeri Sembilan menyatakan bahawa di Negeri Sembilan, tanah adat berbeza dengan tanah pusaka walaupun kedua-duanya tanah warisan. Tanah adat menjadi lambang status yang dipertahankan kerana ia melibatkan maruah suku. Pewarisannya pula melalui keturunan pihak perempuan.¹

Enakmen tanah adat Negeri Sembilan menguatkan ciri itu. Tanah adat tidak boleh dipindah milik kepada sesiapa selain anggota perempuan suku yang disenaraikan. Pindah milik itu pula memerlukan kebenaran Lembaga sukunya.²³

Undang-undang tanah negara mengiktiraf perbezaan itu. Kanun Tanah Negara menyatakan bahawa, kecuali dinyatakan sebaliknya, ia tidak menjejaskan undang-undang yang berkuat kuasa berkaitan pegangan adat.⁴ Jadi tanah adat tidak tunduk sepenuhnya kepada peraturan tanah biasa.

Perlembagaan Persekutuan pula melindungi sekatan itu. Fasal (1) Perkara 90 menyatakan tiada apa-apa jua dalam Perlembagaan boleh menyentuh kesahan sekatan yang dikenakan oleh undang-undang ke atas pemindahan hakmilik tanah adat di Negeri Sembilan atau Negeri Melaka. Fasal (1a) mentakrifkan pemindahan hakmilik termasuk perpindahan atau peletakhakan, jadi perpindahan tanah adat kepada waris juga dilindungi oleh peruntukan itu.⁵

Jenis-jenis tanah lain di Semenanjung dihuraikan dalam artikel apakah jenis-jenis tanah di Semenanjung Malaysia.

Di mana peraturan khas ini terpakai?

Bahagian III Akta 98 bertajuk peruntukan khas berkaitan Negeri Sembilan. Subseksyen 20(1) menetapkan bahagian itu terpakai hanya di daerah Jelebu, Kuala Pilah, Rembau dan Tampin.⁶

Jempol tidak disebut dalam subseksyen itu. Pejabat Daerah dan Tanah Jempol menyatakan bahawa daerah Jempol diwujudkan pada 1 Januari 1980. Sebelum itu ia sebahagian daripada daerah Kuala Pilah.⁷ Halaman rasmi JKPTG tentang pusaka kecil pula menyebut Jempol bersama Jelebu, Kuala Pilah, Rembau dan Tampin apabila menerangkan pusaka ahli suku yang dibahagi mengikut Bahagian III.⁸

Dua syarat lagi menyempitkannya. Pertama, si mati mestilah ahli suku. Jika si mati bukan ahli suku, Bahagian II, iaitu peraturan biasa pusaka kecil, terpakai tanpa sebarang ubah suai.⁶ Kedua, peruntukan khas itu hanya mengenai harta si mati yang terletak dalam empat daerah tersebut.⁶ Suku itu sendiri ialah suku yang disenaraikan dalam Jadual B Customary Tenure Enactment Negeri Sembilan (F.M.S. Cap. 215).⁶

Ertinya orang Negeri Sembilan yang tinggal di Seremban dan memiliki rumah teres di Seremban tidak terlibat dengan Bahagian III, kerana Seremban bukan salah satu daerah yang disebut. Bahagian III juga tidak terpakai di Melaka, walaupun adat perpatih turut diamalkan di Naning.¹⁶

Enakmen tanah adat yang berkuat kuasa sekarang

Akta 98 merujuk kepada Customary Tenure Enactment (F.M.S. Cap. 215), iaitu enakmen tanah adat bertarikh 1 Disember 1926.⁶³ Pada tahun 2022, Negeri Sembilan meluluskan Enakmen Pemegangan Tanah Adat Luak Tanah Mengandung dan Tanah Adat Lingkungan 2022 (Enakmen 20). Enakmen itu diperkenankan pada 9 Disember 2022 dan disiarkan dalam Warta pada 29 Disember 2022. Ia berkuat kuasa pada tarikh siaran itu.²

Enakmen 2022 tidak memansuhkan Cap. 215. Seksyen 41 hanya memansuhkan Customary Tenure (Lengkongan Lands) Enactment 1960. Subseksyen 42(4) pula menetapkan bahawa jika Cap. 215 bercanggah dengan Enakmen 2022, Enakmen 2022 yang diguna pakai.²

Skop Enakmen 2022 juga terhad. Ia mengenai tanah adat luak tanah mengandung, iaitu Luak Ulu Muar, Terachi, Gunung Pasir dan Inas di daerah Kuala Pilah serta Luak Jempol di Kuala Pilah dan Jempol. Ia juga mengenai tanah adat lingkungan di daerah Kuala Pilah.² Manual Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Pilah menyebut enam wilayah adat di Kuala Pilah dan Jempol, iaitu lima luak tanah mengandung itu dan Luak Johol. Manual itu memakai Cap. 215 dan Enakmen 2022 bersama-sama.⁹

Harta adat dikeluarkan daripada pusaka si mati

Subseksyen 21(4) menetapkan bahawa bagi maksud Bahagian III, pusaka si mati tidak termasuk bahagian yang menjadi harta adat (customary estate) menurut enakmen adat.⁶ Subseksyen 21(3) pula menetapkan bahawa jika Akta 98 bercanggah dengan enakmen itu, enakmen itu yang diguna pakai.⁶

Prinsip pertama dalam seksyen 24 lebih jelas lagi. Tanah yang didapati tanah adat pusaka nenek moyang (ancestral customary land), walaupun tidak didaftarkan sebagai tanah adat, hendaklah diturunkan kepada waris perempuan menurut adat, tertakluk kepada hak menduduki seumur hidup jika perlu.⁶

Perkataan yang digunakan ialah shall, iaitu wajib. Pegawai tidak mempunyai pilihan untuk membahagikan tanah itu secara faraid.

Enakmen tanah adat sendiri menyatakan perkara yang sama. Cap. 215 mentakrifkan harta adat sebagai tanah adat, serta gadaian dan pajakan atas tanah adat, yang didaftarkan atas nama orang yang telah meninggal dunia.³ Enakmen itu juga menetapkan bahawa peruntukan undang-undang probet dan pentadbiran tidak terpakai kepada harta adat. Harta adat si mati tidak terletak hak pada wasi atau pentadbirnya.³

Enakmen 2022 menyatakannya dengan lebih jelas. Subseksyen 28(5) menetapkan bahawa tiada peruntukan dalam Akta Probet dan Pentadbiran 1959 (Akta 97) ataupun Akta 98 boleh terpakai kepada mana-mana pesaka adat atau mana-mana bahagiannya.²

Kenapa tanah adat tidak dibahagi secara faraid?

Faraid membahagikan apa yang ditinggalkan oleh si mati. Lafaz al-Quran menyebut hak waris atas apa yang ditinggalkan oleh ibu bapa dan kaum kerabat.¹⁰

لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلْوَٰلِدَانِ وَٱلْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَآءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ ٱلْوَٰلِدَانِ وَٱلْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا

“Orang-orang lelaki ada bahagian pusaka dari peninggalan ibu bapa dan kerabat, dan orang-orang perempuan pula ada bahagian pusaka dari peninggalan ibu bapa dan kerabat, sama ada sedikit atau banyak dari harta yang ditinggalkan itu; iaitu bahagian yang telah diwajibkan (dan ditentukan oleh Allah).”

Persoalannya sama ada tanah adat itu milik si mati. Sandaran utama bagi jawapannya ialah undang-undang, iaitu subseksyen 21(4) Akta 98 yang mengeluarkan harta adat daripada pusaka si mati.⁶

Enakmen 2022 menyokong kedudukan itu melalui takrif pemilik. Pemilik tanah adat ialah orang yang didaftarkan sebagai pemilik berdaftar dan memegang tanah itu sebagai tanah yang diamanahkan menurut adat.²

Jabatan Mufti Negeri Sembilan memberi sokongan dari sudut syarak, tetapi jawapannya diberi ketika ditanya tentang hukum mewakafkan tanah adat dan bukan tentang faraid. Jawapannya, tanah adat merupakan wakaf zurri (wakaf untuk keturunan), iaitu milik bersama, sedangkan harta yang diwakafkan mestilah milik sempurna pewakaf.¹¹

Jika tanah adat milik bersama keturunan dan bukan milik sempurna seorang individu, ia tidak menjadi harta peninggalan individu itu apabila dia meninggal dunia. Hak menguasainya berpindah mengikut susunan keturunan yang sudah ditetapkan, sama seperti wakaf zurri berpindah kepada generasi berikutnya. Ia tidak berpindah melalui faraid.

Kesan yang sama terlihat dalam syarat yang diberi Jabatan Mufti. Pewakaf yang mahu mewakafkan tanah adat perlu mendapat persetujuan semua ahli waris dan Datuk Lembaga adatnya terlebih dahulu.¹¹ Tanah adat tidak boleh diuruskan seolah-olah ia milik seorang sahaja.

Harta lain milik ahli suku tetap harta pusaka

Pengecualian di atas tidak meliputi semua harta ahli suku. Seksyen 22 menetapkan bahawa pusaka ahli suku dianggap pusaka kecil walau berapa pun nilainya. Dia juga dianggap meninggal dunia tanpa wasiat bagi pusaka itu.⁶ Maka harta lain yang dimilikinya, seperti wang simpanan, kenderaan ataupun tanah biasa yang dibelinya sendiri, tetap diuruskan sebagai pusaka kecil. Kedua-dua enakmen tanah adat juga menyatakan bahawa tiada apa-apa di dalamnya menyentuh pembahagian harta si mati yang bukan harta adat.²³

Seksyen 24 menyebut beberapa jenis harta adat yang lain dengan istilah adat perpatih, iaitu harta pembawa, harta dapatan, harta carian bujang dan harta carian laki bini. Makna istilah itu mengikut takrif enakmen adat, bukan takrif Akta 98.⁶

Bagi harta pembawa dan harta dapatan, akta menyatakan ia boleh diturunkan kepada waris perempuan menurut adat, tertakluk kepada hak orang lain mengikut prinsip untung. Bagi harta carian bujang dan harta carian laki bini pula, ia boleh diturunkan mengikut adat luak.⁶

Perkataan yang digunakan di sini ialah may, iaitu boleh, bukan wajib seperti dalam perenggan 24(a). Bagi si mati beragama Islam, harta yang dimilikinya secara penuh ialah harta peninggalannya dan ayat an-Nisa’ 4:7 di atas terpakai kepadanya.¹⁰ Waris yang mahu mengikut susunan adat bagi harta jenis ini boleh berbuat demikian melalui persetujuan, iaitu setiap waris yang berhak menerima bahagian faraidnya lalu memilih untuk menyerahkannya. Caranya dihuraikan dalam artikel hukum muafakat dalam pembahagian pusaka.

Harta sepencarian pula ialah tuntutan yang berasingan dan perlu diselesaikan sebelum faraid. Huraiannya ada dalam artikel harta sepencarian selepas kematian.

Siapa waris tanah adat?

Waris tanah adat ditentukan oleh adat, bukan oleh faraid. Cap. 215 mentakrifkan waris adat (customary heir) sebagai orang yang menurut adat berhak didaftarkan sebagai pemilik harta adat si mati.³

Manual Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Pilah menyusun giliran waris perempuan bagi luak tanah mengandung dan Luak Johol. Giliran pertama ialah anak perempuan si mati, diikuti cucu perempuan melalui anak perempuan hingga ke bawah. Selepas itu ibu si mati, kemudian saudara perempuan si mati yang seibu sebapa atau seibu serta keturunan perempuan mereka. Giliran seterusnya ialah saudara perempuan ibu si mati serta keturunan perempuan mereka, kemudian nenek sebelah ibu. Giliran terakhir ialah saudara perempuan nenek itu serta keturunan perempuan mereka.⁹

Lelaki tidak didaftarkan sebagai pemilik tanah adat di luak tanah mengandung dan Luak Johol. Manual yang sama menyatakan mereka tetap dibenarkan mengusahakan tanah itu dan menikmati hasilnya.⁹ Jika tanah adat didaftarkan atas nama seorang lelaki yang kemudian meninggal dunia, waris adatnya ialah saudara perempuannya yang terdekat yang juga anggota sukunya.²³

Anak lelaki dan saudara lelaki seibu mempunyai hak yang terhad. Jika si mati meninggalkan waris adat perempuan bersama anak lelaki tetapi tiada zuriat perempuan, Pentadbir Tanah boleh memberikan tanah itu kepada waris perempuan tertakluk kepada hak menduduki seumur hidup bagi anak lelaki itu. Hal yang sama terpakai kepada saudara lelaki seibu dalam keadaan yang ditetapkan.²³ Hak menduduki itu tidak boleh dipindah milik, dicagar atau dipajak.²

Jika tiada waris adat langsung, Pentadbir Tanah boleh memerintahkan tanah itu dilelong dalam kalangan suku yang disenaraikan. Hasil bersihnya dibayar kepada anak lelaki si mati. Jika tiada anak lelaki, ia dibayar kepada saudara lelaki si mati yang seibu. Jika kedua-duanya tiada, ia dibayar kepada Pengerusi Majlis Agama Islam Negeri Sembilan untuk dikreditkan ke akaun Baitulmal.²³

Prinsip lain dalam seksyen 24

Seksyen 24 juga mengandungi beberapa prinsip lain yang jarang disebut. Pegawai wajib memberi kesan kepada pengambilan anak angkat menurut adat apabila ia dibuktikan dengan memuaskan. Pegawai juga perlu mengambil kira pembahagian harta yang dibuat ataupun dipersetujui semasa hayat si mati.⁶

Sedapat mungkin, pegawai mengelak daripada memindahkan bahagian tidak dibahagi dalam satu lot kepada ahli suku yang berlainan. Jika menurut adat belanja pengebumian ditanggung oleh harta tertentu dan orang yang patut mewarisinya belum membayarnya, pegawai boleh menjadikan bayaran itu syarat untuk mewarisi harta tersebut.⁶

Siapa yang mendengar kes dan ke mana rayuan dibuat?

Tanah adat itu sendiri tidak dipohon melalui Pejabat Pembahagian Pusaka. Waris memohon kepada Pentadbir Tanah supaya dirinya didaftarkan sebagai pemilik pesaka adat si mati. Pentadbir Tanah menjalankan siasatan lalu membuat perintah yang dicatat pada hakmilik.²³ Jika tiada permohonan dalam tempoh enam bulan selepas kematian, Pentadbir Tanah boleh memulakan prosesnya sendiri.²³ Peguam tidak berhak hadir mewakili sesiapa dalam siasatan itu.²³

Pejabat Daerah dan Tanah Jempol menyenaraikan permohonan pusaka tanah adat di bawah seksyen 7 dan 10 sebagai salah satu tugas unit pendaftarannya.¹² Manual Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Pilah menerangkan bahawa permohonan turun milik atas kematian dibuat oleh waris di pejabat tanah daerah mengikut maklumat hakmilik. Borangnya ditandatangani oleh Lembaga suku. Notis siasatan kemudian dikeluarkan dengan tarikh siasatan dalam tempoh dua bulan dari tarikh permohonan. Waris yang tidak dapat hadir mengemukakan akuan sumpah. Semasa siasatan, Pentadbir Tanah bertanya sama ada waris sudah bermuafakat dan mendapatkan pandangan Lembaga.⁹

Harta lain milik ahli suku mengikut Akta 98, tetapi dengan bidang kuasa khas. Subseksyen 23(1) memberikannya kepada Pentadbir Tanah daerah tempat suku si mati itu berada. Jika nilai pusaka melebihi lima ribu ringgit, petisyen didengar oleh pegawai yang dinamakan oleh Menteri Besar Negeri Sembilan.⁶

Pindaan Akta 98 pada 2024 menukar gelaran Pentadbir Tanah kepada Pegawai Pembahagian Pusaka di seluruh akta, tetapi sengaja mengecualikan seksyen 23 dan 24.¹³ Maka keluarga ahli suku wajar bertanya dahulu di mana kes mereka akan didengar. Senarai pejabat di Negeri Sembilan ada dalam artikel senarai unit pembahagian pusaka mengikut negeri.

Rayuan juga berbeza. Rayuan di bawah Akta 98 yang berkaitan tanah adat ataupun pusaka ahli suku didengar oleh Jawatankuasa Rayuan yang dilantik oleh Pemerintah, bukan oleh Mahkamah Tinggi. Laporan jawatankuasa itu muktamad selepas disahkan oleh Pemerintah.⁶ Selagi jawatankuasa itu belum dilantik, rayuan didengar mengikut cara rayuan di bawah enakmen adat.⁶

Keputusan Pentadbir Tanah di bawah Enakmen 2022 pula dirayu kepada Lembaga Rayuan melalui Pentadbir Tanah dalam tempoh tiga bulan. Perintah Lembaga Rayuan muktamad dan tidak boleh dirayu lagi.² Bagi Luak Johol, manual Pejabat Daerah dan Tanah Kuala Pilah menyatakan rayuan diangkat kepada Jawatankuasa Rayuan Tanah Adat. Jika jawatankuasa itu gagal mencapai keputusan, rayuan dikemukakan kepada Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri.⁹

Pandangan lain tentang tanah adat dan faraid

Kedudukan tanah adat di sisi syarak bukan perkara yang baru dibincangkan. Jabatan Mufti Negeri Sembilan menerbitkan buku Pewarisan Tanah Adat (Kebenaran Pelaksanaannya Menurut Islam) pada tahun 2016.¹

Menurut sinopsisnya, buku itu membincangkan pandangan Islam terhadap pewarisan tanah adat dengan syarat adil, persoalan sama ada tanah adat bertentangan dengan Islam, perbezaan tanah adat dengan wakaf zurri, perbandingan perbincangan ulama Minangkabau, serta pemakaian ’uruf (adat kebiasaan masyarakat) sebagai hukum.¹

Tajuk-tajuk itu menunjukkan bahawa isu ini dibincangkan dari beberapa sudut, termasuk oleh ulama di Minangkabau. Jawapan Jabatan Mufti Negeri Sembilan yang dapat dibaca di laman rasminya ialah jawapan yang diterangkan di atas, iaitu tanah adat sebagai wakaf zurri milik bersama.¹¹

Apa yang perlu dipastikan oleh waris?

Langkah pertama ialah memastikan status tanah itu, kerana semua yang di atas bergantung kepadanya. Akta 98 sendiri menyebut perkataan Customary Land yang boleh ditambah pada hakmilik selepas perintah didaftarkan.⁶ Di luak tanah mengandung dan tanah lingkungan, memorial Tanah Adat ataupun Tanah Lingkungan pada dokumen hakmilik menjadi keterangan muktamad bahawa tanah itu tertakluk kepada adat, tertakluk kepada keputusan rayuan.² Cap. 215 memberi kesan yang sama kepada perkataan Customary Land yang dicatat pada daftar mukim.³ Semak carian rasmi di Pejabat Tanah dan jangan bergantung pada ingatan keluarga semata-mata.

Jika tanah itu tanah adat, ia mengikut susunan adat. Jika tanah itu tanah biasa milik si mati, ia dibahagi secara faraid seperti harta pusaka yang lain. Jika geran tidak ditemui langsung, langkahnya dihuraikan dalam artikel tanah pusaka tiada geran, apa perlu dibuat.

Bahagian setiap waris bagi harta yang difaraidkan boleh dikira di efaraid.com.

Kesimpulan

Tanah adat di Negeri Sembilan tidak dibahagi secara faraid. Akta 98 mengeluarkan harta adat daripada pusaka si mati dan mewajibkan tanah adat pusaka nenek moyang diturunkan kepada waris perempuan menurut adat. Enakmen 2022 pula menyatakan Akta 98 tidak terpakai kepada pesaka adat dan menyatakan pemilik berdaftar memegang tanah itu sebagai tanah yang diamanahkan menurut adat. Tanah itu diturun milik melalui siasatan Pentadbir Tanah di bawah enakmen tanah adat, bukan melalui petisyen pusaka kecil. Jabatan Mufti Negeri Sembilan, dalam jawapan tentang mewakafkan tanah adat, menyifatkan tanah adat sebagai wakaf zurri milik bersama. Jawapan itu menyokong kedudukan undang-undang bahawa tanah adat bukan harta peninggalan seorang individu.

Pengecualian itu sempit. Ia tidak meliputi ahli suku di luar daerah adat itu, orang yang bukan ahli suku, ataupun harta biasa yang dimiliki penuh oleh si mati. Harta jenis itu tetap harta pusaka dan dibahagi secara faraid, melainkan waris bersetuju sebaliknya.