Mualaf dan Keluarga Bukan Islam, Siapa Mewarisi Siapa?

Pendahuluan

Seseorang yang memeluk Islam tidak meninggalkan keluarganya. Ibu bapanya masih ibu bapanya dan adik-beradiknya masih adik-beradiknya. Ramai mualaf juga terus menjaga keluarga yang tidak memeluk Islam. Soalan pusaka timbul apabila salah seorang daripada mereka meninggal dunia.

Ada dua arah soalan itu. Pertama, adakah mualaf mewarisi ayah atau ibunya yang meninggal dunia dalam keadaan bukan Islam? Kedua, apabila mualaf itu sendiri meninggal dunia, adakah keluarganya yang bukan Islam mewarisi hartanya? Artikel ini menjawab kedua-duanya mengikut mazhab Syafi’i dan keputusan rasmi di Malaysia, kemudian menyebut pandangan lain secara ringkas.

Berlainan agama ialah penghalang pewarisan

Seseorang yang mempunyai hubungan nasab atau perkahwinan dengan si mati boleh terhalang daripada mewarisi kerana satu daripada tiga penghalang (mawani’ al-irth), iaitu perhambaan, membunuh si mati tanpa hak dan berlainan agama.¹ Berlainan agama bermaksud agama waris tidak sama dengan agama si mati, seperti salah seorang Muslim dan seorang lagi bukan Islam.¹ Ketiga-tiga penghalang itu dihuraikan dalam artikel rukun, syarat dan sebab pewarisan.

Dalilnya hadis riwayat al-Bukhari dan Muslim daripada Usamah bin Zaid RA.²

لاَ يَرِثُ الْمُسْلِمُ الْكَافِرَ وَلاَ الْكَافِرُ الْمُسْلِمَ

“Seorang Muslim tidak boleh mewarisi pusaka orang kafir dan seorang kafir tidak boleh mewarisi pusaka seorang Muslim.”

Maksud yang sama datang dalam riwayat Abu Dawud daripada Abdullah bin Amr RA dengan lafaz bahawa pemeluk dua agama yang berlainan tidak saling mewarisi. al-Albani menilainya hasan sahih.³

Kedudukan dalam mazhab Syafi’i

Mughni al-Muhtaj meletakkan berlainan agama sebagai penghalang yang pertama. Ia menyebut dua sebab, iaitu hadis di atas dan terputusnya hubungan saling menolong (muwalah) antara Muslim dengan bukan Islam.⁴

Ulama sepakat bahawa orang bukan Islam tidak mewarisi orang Islam. Yang diperselisihkan ialah arah sebaliknya, iaitu Muslim mewarisi orang bukan Islam. Jumhur ulama menolaknya. Itulah pegangan mazhab Syafi’i.⁴ Hukum ini sama sama ada hubungan itu melalui nasab atau melalui wala’. Para ulama mazhab Syafi’i bersepakat atasnya.⁴

Kedudukan yang sama diputuskan di Malaysia. Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-61 pada 27 Januari 2004 memutuskan bahawa menurut hukum syarak, orang bukan Islam tidak berhak mewarisi harta orang Islam dan begitulah sebaliknya.⁵

Pandangan yang membenarkan Muslim mewarisi

Ada sebilangan salaf yang berpendapat Muslim boleh mewarisi orang bukan Islam, tetapi tidak sebaliknya. Ibn Hajar menukilkan pandangan ini daripada Mu’adh bin Jabal dan Mu’awiyah RA. Ia juga pandangan Masruq, Sa’id bin al-Musayyib, Ibrahim al-Nakha’i dan Ishaq.⁶

Mu’adh berhujah dengan riwayat bahawa Islam itu bertambah dan tidak berkurang. Mu’awiyah pula mengqiaskannya dengan perkahwinan, iaitu lelaki Muslim boleh mengahwini wanita Ahli Kitab tetapi tidak sebaliknya.⁶

Jumhur menjawab bahawa itu qias yang bertentangan dengan nas yang jelas. Qias tidak dipakai apabila nas ada. Riwayat Islam bertambah itu pula bukan nas tentang pewarisan.⁶ Mughni al-Muhtaj menambah bahawa pewarisan berdiri atas hubungan saling menolong, manakala perkahwinan tidak sama sifatnya.⁴

Ayah meninggal dunia dalam keadaan bukan Islam

Menurut mazhab Syafi’i, anak yang sudah memeluk Islam tidak mewarisi ayah atau ibunya yang meninggal dunia dalam keadaan bukan Islam.²⁴ Jawatankuasa Fatwa Negeri Pulau Pinang menyatakan Islam dengan jelas menghalang pindah milik secara faraid antara saudara baru dengan warisnya yang bukan beragama Islam.⁷

Undang-undang sivil melihat soalan ini dari sudut yang lain. Harta ayah yang bukan Islam tidak dibahagikan dengan faraid langsung. Ia dibahagikan menurut Akta Pembahagian 1958, yang hanya mengecualikan harta orang yang menganut Islam dan tidak menyebut agama waris.⁸ Cara akta itu membahagikan harta, termasuk contoh pengiraannya, dihuraikan dalam artikel pembahagian harta pusaka orang bukan Islam di Malaysia.

Maka seorang anak Muslim boleh mendapati namanya tersenarai sebagai waris dalam pembahagian harta ayahnya menurut undang-undang sivil, sedangkan hukum syarak tidak menjadikannya waris. Bagaimana dia patut mengendalikan keadaan itu ialah soalan yang wajar dirujuk kepada pejabat mufti negeri masing-masing.

Mualaf meninggal dunia, siapa mewarisi hartanya?

Harta mualaf dibahagikan secara faraid kepada warisnya yang beragama Islam sahaja. Keluarganya yang tidak beragama Islam tidak berhak mewarisi, walaupun mereka ibu bapa atau anaknya sendiri.

Kedudukan ini diwartakan di Wilayah Persekutuan melalui P.U. (B) 303/1999. Keputusan Mufti Wilayah Persekutuan itu mempunyai tiga butiran. Jika mualaf meninggalkan waris yang beragama Islam, hartanya dibahagikan mengikut faraid. Jika dia meninggalkan waris yang tidak beragama Islam, mereka tidak berhak mewarisi hartanya. Jika dia tidak meninggalkan waris, hartanya diserahkan kepada Baitulmal.⁹

Keluarga bukan Islam tidak mendinding sesiapa

Waris yang terhalang kerana berlainan agama tidak menerima apa-apa. Kehadirannya dikira seperti ketiadaannya. Dia tidak mendinding sesiapa, sama ada mendinding sepenuhnya atau mengurangkan bahagian waris lain.¹⁰ Perbezaan ini dengan waris yang terdinding oleh waris lain dihuraikan dalam artikel siapa mendinding siapa dalam faraid.

Kesannya kelihatan dalam contoh berikut. Seorang lelaki mualaf meninggal dunia. Dia meninggalkan isteri yang beragama Islam, seorang anak lelaki yang tidak memeluk Islam, bapanya yang bukan Islam dan seorang saudara lelaki seibu sebapa yang sudah memeluk Islam. Tiada waris Islam yang lain. Harta bersih selepas kos jenazah, hutang dan wasiat ialah RM120,000.

Anak lelaki itu dikira seperti tiada. Maka isteri mengambil satu perempat, iaitu kadar isteri apabila si mati tidak mempunyai anak. Dia tidak terhad kepada satu perlapan.¹¹ Bapa juga dikira seperti tiada, jadi saudara lelaki seibu sebapa menjadi lelaki yang paling hampir dan mengambil baki tiga perempat.¹² Jumlahnya RM30,000 + RM90,000, iaitu RM120,000.

Seandainya anak lelaki itu Muslim, keadaannya berubah sama sekali. Isteri hanya mengambil satu perlapan¹¹ dan baki menjadi milik anak lelaki itu sebagai lelaki yang paling hampir.¹² Kiraan bagi keluarga lain boleh dibuat dengan kalkulator di efaraid.com, dengan memasukkan waris yang beragama Islam sahaja.

Apabila mualaf tiada waris Islam

Jika mualaf itu tidak meninggalkan waris yang beragama Islam, hartanya diserahkan kepada Baitulmal.⁹ Muzakarah kali ke-61 menyebut perkara yang sama bagi simpanan KWSP. Jika tiada penama Islam dan tiada waris Islam yang berhak, wang itu tidak menjadi hak penama yang bukan Islam dan hendaklah diserahkan kepada Baitulmal.⁵

Muzakarah itu juga memutuskan bahawa mualaf yang menamakan penama bukan Islam dalam KWSP hendaklah menukar penama itu kepada orang Islam.⁵ Kedudukan penama KWSP secara umum dihuraikan dalam artikel isu penamaan KWSP yang perlu diketahui. Peranan Baitulmal pula dihuraikan dalam artikel apakah baitulmal dan bila ia menerima pusaka.

Bukan semua wang selepas kematian ialah pusaka

Jawatankuasa Fatwa Negeri Pulau Pinang membezakan harta yang dimiliki semasa hidup dengan bayaran yang hanya wujud selepas kematian. Ia menyatakan hak waris yang bukan Islam ke atas wang pencen terbitan atau sebarang pampasan akibat kematian seorang saudara baru adalah diiktiraf.⁷ Bayaran seperti itu dibincangkan dalam artikel duit pencen arwah siapa punya.

Orang yang murtad tidak mewarisi dan tidak diwarisi

Keadaan ini berbeza daripada mualaf. Menurut Mughni al-Muhtaj, orang yang murtad tidak mewarisi sesiapa dan tidak diwarisi oleh sesiapa. Hartanya menjadi fay’ bagi Baitulmal.⁴ Syarat bilakah pemilikannya terhapus dihuraikan dalam artikel apakah baitulmal dan bila ia menerima pusaka.

Hibah, wasiat dan wakaf kepada keluarga bukan Islam

Yang tertutup hanyalah pewarisan secara faraid. Jawatankuasa Fatwa Negeri Pulau Pinang menyatakan pindah milik melalui wasiat, hibah dan wakaf masih boleh dilakukan untuk kebajikan waris yang bukan Islam.⁷ Keputusan itu juga mengingatkan bahawa tanggungjawab mualaf menanggung nafkah ibu bapa, anak dan adik-beradik yang menjadi tanggungannya masih sabit semasa hayatnya. Dia hendaklah merancang pembahagian hartanya supaya kebajikan mereka tidak tergugat.⁷

Bagi wasiat, Muzakarah kali ke-61 memutuskan orang Islam boleh berwasiat kepada orang bukan Islam tidak melebihi satu pertiga daripada hartanya.⁵ Hibah pula diberi semasa hidup. Perancangan seperti ini termasuk dalam bidang Solusi Harta. Kedudukan hibah mualaf kepada keluarganya dihuraikan dalam artikel adakah boleh hibahkan harta oleh mualaf kepada keluarga bukan Islam.

Kesimpulan

Berlainan agama menghalang pewarisan dari kedua-dua arah. Mualaf tidak mewarisi keluarganya yang bukan Islam menurut mazhab Syafi’i dan keputusan rasmi di Malaysia dan keluarganya yang bukan Islam tidak mewarisi hartanya. Pandangan Mu’adh dan Mu’awiyah yang membenarkan Muslim mewarisi orang bukan Islam wujud, tetapi bukan pegangan jumhur.

Harta mualaf dibahagikan kepada waris Islam sahaja dan keluarga bukan Islam dikira seperti tiada. Jika tiada waris Islam, hartanya diserahkan kepada Baitulmal. Maka mualaf yang mahu meninggalkan sesuatu untuk ibu bapa atau anaknya yang bukan Islam perlu melakukannya semasa hidup melalui hibah, ataupun melalui wasiat dalam had satu pertiga.