Pembahagian Harta Pusaka Orang Bukan Islam di Malaysia

Pendahuluan

Ramai pembaca laman ini Muslim yang mempunyai keluarga bukan Islam. Ada yang memeluk Islam sedangkan ibu bapanya tidak. Ada yang berkahwin dengan mualaf. Ada yang mempunyai ipar, rakan kongsi atau jiran berbangsa Cina dan India. Apabila seorang daripada mereka meninggal dunia, soalan yang sama timbul, iaitu bagaimana hartanya dibahagikan kalau bukan dengan faraid.

Artikel ini menjawab soalan itu daripada teks undang-undang sendiri. Ia menerangkan akta yang terpakai, siapa warisnya, berapa bahagian masing-masing dan apa yang berubah apabila ada wasiat. Kedudukan anak yang sudah memeluk Islam disentuh secara ringkas di hujung dan huraian hukumnya ada dalam artikel yang berasingan.

Akta mana yang terpakai kepada orang bukan Islam?

Harta orang bukan Islam yang meninggal dunia tanpa wasiat dibahagikan mengikut Akta Pembahagian 1958, iaitu Akta 300. Faraid tidak terpakai. Akta itu sendiri mengeluarkan harta orang Islam daripada skopnya melalui seksyen 2.¹

Nothing in this Act shall apply to the estate of any person professing the Muslim religion or shall affect any rules of Muslim law as varied by local custom in respect of the distribution of the estate of any such person

Perhatikan perkara yang dilihat oleh seksyen itu. Ia melihat agama si mati, iaitu orang yang hartanya dibahagikan. Akta 300 tidak menyebut agama waris di mana-mana seksyen.¹

JKPTG menyatakan perkara yang sama dalam panduannya. Pembahagian harta pusaka si mati yang beragama Islam mengikut hukum syarak atau faraid, manakala pembahagian bagi si mati yang bukan beragama Islam berdasarkan Akta 300.² Pegawai Pembahagian Pusaka pula diwajibkan menentukan undang-undang agama atau adat yang terpakai sebelum memutuskan siapa benefisiarinya.³ Pertikaian tentang agama si mati dihuraikan dalam artikel seksyen 12(7) Akta 98 dan penentuan agama si mati.

Di negeri mana akta ini terpakai?

Subseksyen 1(2) menyatakan akta ini terpakai di Semenanjung Malaysia sahaja. Walau bagaimanapun, cetakan semula rasmi yang sama mencatat bahawa akta ini mula berkuat kuasa di Sarawak pada 12 Disember 1986 melalui P.U. (A) 446/1986, iaitu perintah yang melanjutkannya ke Sarawak dengan pengubahsuaian.¹ Indeks Ordinan Sarawak yang disusun oleh Jabatan Peguam Besar Negeri Sarawak mencatat perkara yang sama. Lanjutan itu meliputi seluruh negeri, berkuat kuasa 12 Disember 1986, diubah suai oleh perintah yang sama dan dipinda oleh Akta A1004 pada tahun 1997.⁴

Sabah tidak disebut dalam Akta 300. Pembaca di Sabah perlu merujuk undang-undang yang terpakai di negeri itu.

Siapa waris menurut Akta Pembahagian 1958?

Akta 300 mengenal tiga golongan utama, iaitu pasangan, zuriat dan ibu bapa. Bahagian setiap golongan bergantung pada golongan lain yang masih hidup. Semuanya terkandung dalam subseksyen 6(1) dan dikira selepas perbelanjaan pentadbiran dibayar.⁵

Pasangan, zuriat dan ibu bapa

Ada tujuh keadaan dalam perenggan (a) hingga (g).⁵

Siapa yang masih hidup	Pasangan	Zuriat	Ibu bapa
Pasangan sahaja	Semua	Tiada	Tiada
Pasangan dan ibu bapa	1/2	Tiada	1/2
Zuriat sahaja	Tiada	Semua	Tiada
Ibu bapa sahaja	Tiada	Tiada	Semua
Pasangan dan zuriat	1/3	2/3	Tiada
Zuriat dan ibu bapa	Tiada	2/3	1/3
Pasangan, zuriat dan ibu bapa	1/4	1/2	1/4

Kadar itu ialah kadar dalam cetakan semula rasmi yang menggabungkan pindaan sehingga 1 Januari 2006. Ia termasuk Akta A1004 yang berkuat kuasa pada 31 Ogos 1997.⁶ Pindaan 1997 itu mengubah skim pembahagian bagi wanita dan lelaki berkahwin yang mati tanpa wasiat.⁶ Maka tulisan atau jadual lama yang disusun sebelum tahun 1997 tidak boleh dipakai lagi.

Apa kadar sebelum pindaan 1997?

Teks akta yang disemak pada tahun 1983, iaitu sebelum pindaan A1004, berbeza pada tiga perkara.⁷

Pertama, jika seorang perempuan mati tanpa wasiat dengan meninggalkan suami, kesemua harta pusakanya diberikan kepada suami. Kedua, jika seorang lelaki mati meninggalkan isteri dan zuriat, isteri berhak kepada satu pertiga dan bakinya dipegang atas amanah bagi zuriat. Ibu bapa hanya disebut dalam perenggan bagi si mati yang tidak meninggalkan zuriat. Ketiga, jika lelaki itu meninggalkan isteri tanpa zuriat, isteri berhak kepada setengah. Bakinya dipegang bagi ibu bapa, kemudian adik-beradik dan kemudian datuk nenek. Isteri hanya mengambil keseluruhannya jika tiada seorang pun daripada mereka yang masih hidup.⁷

Keadaan	Teks 1983	Teks selepas 1997
Isteri meninggal, suami dan anak masih hidup, tiada ibu bapa	Suami semua	Suami 1/3, anak 2/3
Suami meninggal, isteri, anak dan ibu bapa masih hidup	Isteri 1/3, anak 2/3	Isteri 1/4, anak 1/2, ibu bapa 1/4
Suami meninggal, isteri dan adik-beradik sahaja	Isteri 1/2, adik-beradik 1/2	Isteri semua

Satu kadar tidak berubah. Apabila lelaki meninggal dunia dengan meninggalkan isteri dan anak tanpa ibu bapa, isteri mendapat satu pertiga dan anak dua pertiga, sama ada menurut teks 1983 ataupun teks semasa.⁵⁷

Siapa yang dikira zuriat dan ibu bapa?

Zuriat (issue) termasuk anak dan keturunan anak yang sudah meninggal dunia. Anak (child) bermaksud anak sah taraf, termasuk anak daripada mana-mana isteri apabila undang-undang diri si mati membenarkan lebih daripada seorang isteri. Anak angkat tidak termasuk, kecuali anak yang diambil sebagai anak angkat di bawah Akta Pengangkatan 1952.⁸

Ibu bapa (parent) pula bermaksud ibu atau bapa kandung, ataupun ibu atau bapa yang sah di bawah Akta Pengangkatan 1952.⁸

Seksyen 5 pula menyatakan tiada beza antara saudara sebelah bapa dengan sebelah ibu, antara saudara seibu sebapa dengan saudara sebapa atau seibu sahaja dan antara waris yang sudah lahir dengan waris yang masih dalam kandungan semasa kematian tetapi kemudiannya lahir hidup.⁸

Anak lelaki dan perempuan sama rata

Bahagian zuriat dibahagikan sama rata antara anak tanpa mengira jantina. Anak yang meninggal dunia lebih dahulu diwakili oleh zuriatnya dan zuriat itu berkongsi sama rata bahagian yang sepatutnya diterima oleh ibu atau bapanya. Cucu tidak mengambil apa-apa selagi ibu atau bapanya masih hidup.⁹

Bahagian anak dipegang atas amanah sehingga anak itu mencapai umur dewasa atau berkahwin sebelum umur itu.⁹ Pemberian semasa hidup kepada seorang anak tidak ditolak daripada bahagiannya.⁹

Apabila ada lebih daripada seorang isteri

Jika undang-undang diri si mati membenarkannya beristeri lebih daripada seorang dan dia meninggalkan beberapa orang balu, mereka berkongsi sama rata bahagian yang sepatutnya diterima oleh seorang isteri.⁵

Contoh pengiraan menurut seksyen 6 dan 7

Dua contoh di bawah memakai keadaan yang paling kerap ditemui. Perbandingan antara perenggan 6(1)(e) dengan faraid sudah dibuat dalam artikel seksyen 12(7), jadi tidak diulang di sini.

Ayah meninggal dengan isteri, anak dan ibu

Seorang lelaki bukan Islam meninggal dunia tanpa wasiat. Dia meninggalkan isteri, dua anak lelaki, seorang anak perempuan dan ibunya. Bapanya sudah meninggal dunia lebih dahulu. Harta bersih selepas perbelanjaan pentadbiran ialah RM480,000.

Pasangan, zuriat dan ibu bapa semuanya ada, jadi perenggan 6(1)(g) terpakai.⁵

Separuh harta, iaitu RM240,000, menjadi bahagian zuriat dan dibahagi tiga sama rata. Ibu mengambil keseluruhan bahagian ibu bapa kerana dia seorang sahaja yang masih hidup. Jumlahnya RM120,000 + RM240,000 + RM120,000, iaitu RM480,000.

Seorang anak meninggal lebih dahulu

Seorang wanita bukan Islam meninggal dunia tanpa wasiat. Dia meninggalkan suami dan seorang anak lelaki. Anak perempuannya sudah meninggal dunia lebih dahulu dan meninggalkan dua orang anak. Ibu bapa si mati sudah tiada. Harta bersih ialah RM300,000.

Pasangan dan zuriat ada tanpa ibu bapa, jadi perenggan 6(1)(e) terpakai. Bahagian zuriat pula dibahagikan menurut subseksyen 7(1).⁵⁹

Dua pertiga harta, iaitu RM200,000, dibahagi kepada dua cabang mengikut bilangan anak, iaitu anak lelaki yang masih hidup dan anak perempuan yang sudah meninggal dunia. Setiap cabang mendapat RM100,000. Cabang anak perempuan itu diwarisi oleh dua anaknya sama rata, iaitu RM50,000 seorang. Jumlahnya RM100,000 + RM100,000 + RM50,000 + RM50,000, iaitu RM300,000.

Kedudukan cucu dalam faraid tidak sama. Ia dihuraikan dalam artikel bolehkah cucu mewarisi harta datuk.

Apabila tiada pasangan, zuriat dan ibu bapa

Perenggan 6(1)(i) menyusun waris yang lebih jauh mengikut tertib. Mula-mula adik-beradik, kemudian datuk dan nenek, kemudian bapa dan ibu saudara, kemudian moyang dan akhirnya saudara kepada datuk dan nenek. Satu golongan hanya mewarisi apabila golongan sebelumnya tiada.⁵

Jika tiada seorang pun daripada mereka, perenggan 6(1)(j) memberikan keseluruhan harta kepada Kerajaan, kecuali bahagian yang berupa tanah.⁵ Harta itu tidak pergi kepada baitulmal. Kedudukan tanah tanpa waris pula dihuraikan dalam artikel apakah baitulmal dan bila ia menerima pusaka.

Bagaimana jika si mati meninggalkan wasiat?

Wasiat orang bukan Islam di Semenanjung tertakluk kepada Akta Wasiat 1959, iaitu Akta 346. Akta itu tidak terpakai kepada wasiat orang Islam.¹⁰

Akta 346 membenarkan orang yang sempurna akal mewasiatkan semua hartanya dan akta itu tidak menetapkan had satu pertiga.¹⁰ Wasiat yang dibuat oleh orang di bawah umur dewasa tidak sah. Wasiat juga mesti bertulis, ditandatangani oleh pewasiat dan disaksikan oleh dua orang saksi yang hadir serentak.¹⁰

Satu peruntukan sering tidak disedari. Wasiat terbatal apabila pewasiat berkahwin, kecuali wasiat yang dinyatakan dibuat kerana menjangkakan perkahwinan itu.¹⁰ Maka wasiat yang dibuat semasa bujang tidak lagi berkuat kuasa selepas pewasiat berkahwin.

Jika wasiat hanya meliputi sebahagian harta, baki yang tidak diwasiatkan dibahagikan menurut Akta 300.⁹

Di mana permohonan dibuat?

Tempatnya bergantung pada dua perkara. Pertama, ada wasiat atau tidak. Kedua, berapa nilai harta itu.

Ada wasiat yang sah. Permohonan probet dibuat di Mahkamah Tinggi walaupun harta itu kecil, kerana Akta 98 tidak menyentuh bidang kuasa eksklusif Mahkamah Tinggi dalam keadaan itu.³ JKPTG juga menyenaraikan ketiadaan wasiat bagi si mati bukan Islam sebagai salah satu ciri pusaka kecil.²

Tiada wasiat dan nilai tidak melebihi RM5 juta. Permohonan dibuat di Pejabat Pusaka Kecil di bawah Akta 98. Subseksyen 3(1) berbunyi “This Part shall have effect throughout Malaysia” bagi Bahagian II akta itu dan bahagian itu tidak terhad kepada orang Islam.³ Namun menurut subseksyen 1(1), akta itu berkuat kuasa di sesebuah negeri hanya pada tarikh yang ditetapkan Menteri melalui pemberitahuan dalam Warta. Catatan tarikh kuat kuasa dalam cetakan semula menyenaraikan negeri-negeri Semenanjung dan Wilayah Persekutuan Labuan sahaja.³ Indeks Ordinan Sarawak yang disusun oleh Jabatan Peguam Besar Negeri Sarawak pula menandakan Akta 98 sebagai “Not yet in force in Sarawak”.¹¹ Waris di Sabah dan Sarawak wajar bertanya kepada pejabat tanah negeri masing-masing tentang laluan yang terpakai kepada mereka.

Waris bukan Islam juga boleh membahagikan secara muafakat jika semua waris yang berhak bersetuju.²

Tiada wasiat dan nilai melebihi RM5 juta. Harta itu bukan lagi pusaka kecil menurut takrif subseksyen 3(2) Akta 98,³ jadi permohonan surat kuasa mentadbir dibuat di Mahkamah Tinggi.

Hubungan antara Pejabat Pusaka Kecil, Mahkamah Tinggi dan Amanah Raya Berhad dihuraikan dalam artikel hubungan antara Pejabat Pusaka Kecil, Mahkamah Tinggi Sivil dan Amanah Raya Berhad. Panduan langkah demi langkah bagi waris yang menguruskan sendiri ada di uruspusaka.com.

Anak yang sudah memeluk Islam

Inilah soalan yang paling kerap ditanya pembaca Muslim, iaitu ayah meninggal dalam keadaan bukan Islam sedangkan anaknya sudah memeluk Islam.

Dari sudut undang-undang sivil, harta ayah itu dibahagikan menurut Akta 300 kerana ayah bukan Islam. Akta itu tidak menyebut agama waris dan seksyen 2 hanya mengecualikan harta orang yang menganut Islam.¹

Dari sudut hukum syarak, hadis riwayat al-Bukhari menyatakan orang Islam tidak mewarisi orang kafir dan orang kafir tidak mewarisi orang Islam.¹² Dua sistem ini memberi jawapan yang berlainan kepada soalan yang sama. Huraian hukumnya, termasuk pandangan ulama yang berbeza serta harta mualaf yang meninggal dunia, ada dalam artikel mualaf dan keluarga bukan Islam, siapa mewarisi siapa.

Kesimpulan

Harta orang bukan Islam tanpa wasiat dibahagikan menurut Akta Pembahagian 1958. Pasangan, zuriat dan ibu bapa ialah waris utama dan kadar mereka bergantung pada siapa yang masih hidup. Anak lelaki dan perempuan menerima sama rata dan cucu mengambil tempat ibu atau bapanya yang sudah meninggal.

Wasiat mengubah keadaan sepenuhnya. Orang bukan Islam boleh mewasiatkan semua hartanya di bawah Akta Wasiat 1959 dan pusaka berwasiat diuruskan di Mahkamah Tinggi. Sebelum mengira apa-apa, pastikan dahulu agama si mati, kerana itulah yang menentukan sama ada faraid atau Akta 300 yang terpakai.