Kos Pengurusan Selepas Mati

Pendahuluan

Apabila berlaku kematian, dua urusan berjalan serentak. Jenazah perlu diuruskan dan harta pusaka perlu diselesaikan.

Ramai keluarga menyangka kedua-duanya beban kewangan yang menimpa mereka. Sebahagian daripada sangkaan itu tidak betul dan artikel ini mengasingkan mana yang ditanggung harta pusaka dan mana yang tidak.

Siapa sebenarnya menanggung kos ini?

Inilah soalan yang patut dijawab dahulu, sebelum apa-apa angka disebut.

Kos pengurusan jenazah bukan tanggungan peribadi waris. Ia hak pertama ke atas harta pusaka itu sendiri.

Al-Lahim menyusun lima hak ke atas harta pusaka dan mu’nah al-tajhiz berada pada kedudukan pertama.¹

Turutan	Hak ke atas harta pusaka
Pertama	Mu’nah al-tajhiz, iaitu kos pengurusan jenazah
Kedua	Hak yang terikat pada ain harta, contohnya hutang bercagar
Ketiga	Hutang yang lain, termasuk hak Allah seperti zakat
Keempat	Wasiat, setakat satu pertiga
Kelima	Barulah pembahagian faraid

Ertinya kos itu diambil daripada harta arwah sebelum hutangnya dijelaskan, sebelum wasiatnya dilaksanakan dan sebelum apa-apa sampai kepada waris.¹ Hutang arwah, iaitu hak kedua dan ketiga dalam jadual itu, dihuraikan dalam Hutang Arwah Ayah atau Suami, Wajibkah Waris Membayarnya?

Susunan ini ada khilafnya. Dalam mazhab Syafi’i, matan al-Minhaj yang disyarahkan dalam Mughni al-Muhtaj mendahulukan hak yang terikat pada ain harta, contohnya barang yang digadaikan dan harta yang wajib dizakatkan, sebelum belanja pengurusan jenazah.² Artikel ini mengikut susunan al-Lahim. Perbezaan itu hanya memberi kesan apabila harta tidak mencukupi.

Undang-undang Malaysia menyokong kedudukan itu. Subseksyen 13(1) Akta 98 menghendaki Pegawai Pembahagian Pusaka membuat peruntukan bagi perbelanjaan pengebumian sebelum baki dibahagikan, manakala subseksyen 44(1) Akta 97 mewajibkan Mahkamah membenarkan perbelanjaan pengebumian yang wajar.³

Ada satu pengecualian yang kerap terlepas pandang. Mughni al-Muhtaj mengecualikan isteri yang masih dalam perkahwinan daripada kaedah bahawa kos jenazah diambil daripada harta si mati sendiri. Kos menguruskan jenazahnya ditanggung oleh suami yang berkemampuan, iaitu suami yang memang wajib menanggung nafkahnya dan bukan diambil daripada harta pusaka isteri itu sendiri. Begitu juga isteri yang ditalak bain dalam keadaan hamil.⁴

Jadi keluarga yang membayar dengan wang sendiri pada hari kematian sebenarnya sedang mendahulukan bayaran, bukan menanggung beban peribadi. Jumlah itu boleh dituntut semula daripada harta pusaka dan resit ialah buktinya.

Huraian penuh kedudukan ini ada dalam Bolehkah Belanja Kematian Ditolak dari Pusaka Secara Automatik?.

Kos Pengurusan Jenazah

Kitab memberi istilah tajhiz itu ukuran yang jelas. Mughni al-Muhtaj mentakrifkannya sebagai apa yang diperlukan si mati, diukur dengan kadar yang sepatutnya mengikut kemampuan si mati, lalu menyebut empat contohnya.⁴

وَهِيَ مَا يَحْتَاجُ إلَيْهِ الْمَيِّتُ مِنْ كَفَنٍ، وَحَنُوطٍ، وَأُجْرَةِ تَغْسِيلٍ وَحَفْرٍ، وَغَيْرِ ذَلِكَ

“Iaitu apa yang diperlukan si mati daripada kain kafan, wangian, upah memandikan dan upah menggali kubur dan selainnya.”

Senarai itu bukan had. Ayat yang sama dalam kitab itu disambung dengan lafaz wa ghairu dhalik, iaitu dan selainnya.⁴ Maka keperluan si mati yang lain, seperti pengangkutan jenazah apabila perlu dan bayaran tanah perkuburan, termasuk juga. Ukurannya keperluan si mati sendiri, bukan kebiasaan majlis.

Kadarnya berbeza mengikut kawasan, pihak yang menguruskan dan tahun. Sebahagian masjid dan kariah tidak mengenakan bayaran langsung, sebahagian yang lain mengenakan bayaran mengikut kadar yang ditetapkan jawatankuasanya. Sebab itu artikel ini tidak menyebut angka yang kelihatan muktamad, kerana angka sedemikian cepat lapuk.

Sumbangan masjid, dua perkara yang jangan dicampur

Ada yang menyatakan sumbangan kepada masjid tidak boleh diambil daripada harta pusaka. Kenyataan itu separuh betul, jadi dua perkara perlu diasingkan.

Perkara	Termasuk tajhiz?
Upah kepada orang yang memandikan dan menggali kubur, walaupun disalurkan melalui masjid	Ya, kerana ia memang antara perkara yang disebut kitab 4
Kenduri arwah dan majlis tahlil	Tidak, kerana ia bukan keperluan si mati 4
Batu nisan yang mahal dan majlis adat	Tidak 4

Perkara yang tidak termasuk itu bukan dilarang. Ia cuma bukan sebahagian daripada hak yang didahulukan ke atas hak waris, jadi ia perlu ditanggung sendiri ataupun dengan persetujuan semua waris.

Jadual itu mengikut takrif tajhiz dalam fiqh. Undang-undang probet memakai ukuran yang lebih luas sedikit. Subseksyen 44(1) Akta 97 mewajibkan Mahkamah membenarkan wasi atau pentadbir perbelanjaan pengebumian yang wajar dan juga perbelanjaan munasabah bagi upacara agama selepasnya yang sesuai dengan kedudukan si mati.³ Subseksyen 13(1) Akta 98 bagi pusaka kecil pula hanya menyebut perbelanjaan pengebumian.³ Jadi dalam pentadbiran di bawah Akta 97, perbelanjaan majlis seperti itu boleh dibenarkan Mahkamah, walaupun di sisi fiqh ia bukan tajhiz.

Kos Pengurusan Pusaka

Kos ini berlainan sifatnya daripada kos jenazah dan perbezaan itu perlu difahami.

Ia bukan tajhiz. Ia kos menguruskan proses, iaitu fi mahkamah, fi pejabat, kos salinan dokumen, kos carian rasmi dan kadangkala upah pemudah cara ataupun peguam.

Sekiranya harta tidak diuruskan, ia terbeku. Tanah tidak boleh dijual, wang tidak boleh dikeluarkan dan setiap tahun yang berlalu menambah bilangan waris apabila ada yang meninggal dunia.

Dakwaan lima peratus dan apa yang akta sebenarnya kata

Satu dakwaan kerap beredar, iaitu Akta Probet dan Pentadbiran 1959 membenarkan caj sehingga lima peratus daripada jumlah harta.

Angka lima peratus itu memang wujud dalam Akta 97. Yang tidak tepat ialah cara ia diterangkan dan perbezaan itu menentukan siapa yang berhak menerimanya serta atas dasar apa.

Seksyen 43 Akta 97 bertajuk Executor’s or administrator’s commission. Subseksyen 43(1) menetapkan bahawa Mahkamah, mengikut budi bicaranya sendiri, boleh membenarkan wasi ataupun pentadbir satu komisen yang tidak melebihi lima peratus ke atas nilai aset yang dikutip oleh mereka. Dan dalam membenarkan ataupun menolak komisen itu, Mahkamah berpandukan penilaiannya terhadap kelakuan mereka dalam mentadbir harta itu.⁵

Empat perkara dalam peruntukan itu mengubah maksudnya sama sekali.

Dakwaan yang beredar	Apa yang akta sebenarnya kata
Caj sehingga lima peratus dibenarkan	Ia komisen dan Mahkamah boleh membenarkan kurang daripada itu ataupun tiada langsung
Sesiapa yang menguruskan pusaka boleh mengenakannya	Ia bagi wasi ataupun pentadbir sahaja, iaitu orang yang dilantik mentadbir pusaka itu
Ia ditetapkan oleh akta	Ia diputuskan Mahkamah, mengikut budi bicaranya
Dikira atas jumlah harta	Dikira atas nilai aset yang dikutip oleh wasi atau pentadbir itu

Mahkamah menilai kelakuan wasi atau pentadbir sebelum membenarkan komisen itu, jadi ia ganjaran atas kerja yang benar-benar dilakukan dan bukan hak automatik.⁵

Bila lima peratus itu boleh terpakai?

Perlu dinyatakan dengan adil. Seksyen 43 memang terpakai kepada wasi ataupun pentadbir yang dilantik bagi sesuatu pusaka, tertakluk kepada budi bicara Mahkamah dan dikira atas aset yang dikutip.⁵

Yang tidak terpakai ialah dakwaan bahawa mana-mana syarikat yang membantu keluarga menguruskan dokumen berhak mengenakan lima peratus daripada jumlah harta. Syarikat yang tidak dilantik sebagai wasi ataupun pentadbir bukan orang yang disebut dalam seksyen itu.

Siling lain yang sudah dimansuhkan

Dua angka lima peratus lagi pernah wujud dalam Akta 98 dan kedua-duanya bukan yuran. Subperenggan 15(4)(a) dan 15(4)(b) dahulu menyebut faedah pada kadar yang adil, tidak melebihi lima peratus setahun, ke atas bayaran apabila bahagian seorang waris diambil alih oleh waris yang lain.⁶

Perkara itu sudah berubah. Perenggan 17(b) Akta A1643 memotong frasa faedah itu daripada kedua-dua perenggan dan pindaan itu berkuat kuasa pada 15 Julai 2024.⁶ Jadi bagi kes hari ini, siling lima peratus dalam seksyen 15 sudah tiada.

Yang tinggal dalam akta-akta pusaka hanyalah komisen di bawah subseksyen 43(1) Akta 97, iaitu yang diterangkan di atas.

Jadi apabila seseorang menyebut lima peratus dalam urusan pusaka, tiga soalan patut ditanya. Lima peratus di bawah akta yang mana, bagi siapa dan dikira atas apa.

Kepentingan Khairat Kematian dan Khairat Pusaka

Khairat ialah skim bantuan yang disediakan masjid, koperasi, badan tertentu ataupun institusi kewangan, bagi membantu keluarga menanggung kos di atas.

Perlu dijelaskan apa sebenarnya yang khairat lakukan, supaya jangkaan keluarga tepat.

Khairat tidak mengubah hukum. Kos tajhiz tetap hak pertama ke atas harta pusaka sama ada ada khairat ataupun tidak. Yang khairat lakukan ialah menyediakan wang tunai pada masa yang paling sukar, iaitu pada hari kematian itu sendiri, ketika akaun bank arwah sudah beku dan pusaka belum diuruskan.

Itulah manfaat sebenarnya. Bukan menjimatkan kos secara ajaib, sebaliknya menyelesaikan masalah aliran tunai pada waktu yang genting.

Kelebihan Khairat Kematian

Pertama, kos pengurusan jenazah ditanggung mengikut terma skim, jadi keluarga tidak perlu mencari wang pada hari kematian.

Kedua, ia mengurangkan tekanan kewangan ketika keluarga sedang berkabung.

Ketiga, urusan pengebumian dapat diselesaikan tanpa menunggu wang.

Senarai skim yang ada berserta terma masing-masing dihuraikan dalam Senarai Khairat Kematian yang Boleh Dituntut Waris.

Kelebihan Khairat Pusaka

Pertama, kos dokumentasi dan pengurusan proses ditanggung mengikut terma skim.

Kedua, keluarga dibimbing melalui prosedur yang memang rumit bagi orang yang tidak biasa dengannya.

Ketiga, urusan yang bermula awal mengelakkan pusaka berlapis, iaitu keadaan apabila waris pula meninggal dunia sebelum pembahagian selesai.

Apa yang skim sebegini tanggung dan apa yang tidak, berserta perkara yang perlu disemak sebelum menyertainya, dihuraikan dalam Kelebihan dan Kekurangan Khairat Pusaka.

Kesimpulan

Bagi keluarga yang menimbang sama ada mahu melantik penyedia perkhidmatan, bentuk kos sebenar dan senarai caj yang dikenakan berasingan dihuraikan dalam berapa kos melantik syarikat menguruskan harta pusaka.

Tiga perkara yang patut dibawa pulang daripada artikel ini.

Pertama, kos pengurusan jenazah bukan beban peribadi waris. Ia hak pertama ke atas harta pusaka, didahulukan sebelum hutang, sebelum wasiat dan sebelum faraid.¹ Simpan resitnya.

Kedua, tajhiz terhad kepada keperluan si mati sendiri. Kenduri dan tahlil bukan antaranya, jadi di sisi fiqh ia tidak boleh ditolak daripada hak waris tanpa persetujuan mereka.⁴ Dalam pentadbiran probet, Mahkamah boleh membenarkan perbelanjaan munasabah bagi upacara agama di bawah subseksyen 44(1) Akta 97.³

Ketiga, lima peratus dalam Akta 97 bukan caj yang boleh dikenakan atas jumlah harta. Angka itu memang wujud, tetapi seksyen 43 ialah komisen budi bicara Mahkamah kepada wasi atau pentadbir ke atas aset yang dikutip, bukan had yuran syarikat perkhidmatan.⁵

Khairat kematian dan khairat pusaka membantu pada masalah aliran tunai dan itu bantuan yang nyata. Tetapi ia bukan pengganti kepada memahami hak yang sudah pun ada pada keluarga.

Allahu a’lam.