Harta Pusaka Tergantung Kerana Waris Tidak Dijumpai

Pendahuluan

Ada satu jenis fail pusaka yang paling memenatkan keluarga. Bukan fail yang bertikai, sebaliknya fail yang tergantung.

Semua orang bersetuju. Tiada siapa bergaduh. Tetapi harta itu tidak bergerak, kerana ada waris yang tidak dapat dikesan dan tiada siapa tahu berapa ramai mereka.

Artikel ini mengambil satu kes sebenar sebagai contoh, menunjukkan apa yang sebenarnya tergantung dan apa yang tidak, kemudian menjawab soalan yang lebih penting, iaitu apa yang undang-undang benarkan keluarga buat sementara menunggu.

Kredit: kes yang dibincangkan dalam artikel ini dikongsikan oleh Ustaz Khusairi Saleh melalui Facebooknya dan versi asal artikel ini diolah daripada perkongsian itu. Huraian hukum dan rujukan di bawah pula disusun semula sepenuhnya.

Kes yang dibincangkan

Seorang suami meninggal dunia. Yang tinggal ialah seorang isteri, seorang anak angkat, dua orang adik-beradik seibu, serta kemungkinan adik-beradik sebapa yang tidak diketahui berapa ramai dan di mana.

Arwah tidak mempunyai anak kandung.

Sebelum apa-apa dikira, satu perkara mesti dipastikan dahulu.

Syarat yang mesti dipenuhi sebelum adik-beradik mewarisi

Adik-beradik hanya mewarisi apabila si mati itu kalalah.

Al-Quran menyebut syarat itu dengan jelas sebelum memberikan apa-apa kadar kepada adik-beradik.

وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَـٰلَةً أَوِ ٱمْرَأَةٌ وَلَهُۥٓ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ ۚ فَإِن كَانُوٓا۟ أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ

“Dan jika si mati yang diwarisi itu, lelaki atau perempuan, yang tidak meninggalkan anak atau bapa, dan ada meninggalkan seorang saudara lelaki (seibu) atau saudara perempuan (seibu) maka bagi tiap-tiap seorang dari keduanya ialah satu perenam. Kalau pula mereka (saudara-saudara yang seibu itu) lebih dari seorang, maka mereka bersekutu pada satu pertiga (dengan mendapat sama banyak lelaki dengan perempuan).”

Maka pengiraan di bawah hanya betul apabila kesemua ini benar.

Arwah tidak meninggalkan bapa, tidak meninggalkan datuk sebelah bapa dan tidak meninggalkan anak ataupun cucu melalui anak lelaki.¹

Perhatikan betapa sempitnya syarat itu. Seorang anak sahaja sudah cukup untuk mendinding kesemua adik-beradik seibu. Bukan anak lelaki sahaja, bahkan seorang anak perempuan pun.

Dan sekiranya ibu arwah masih hidup, seluruh jadual di bawah berubah, kerana ibu mengambil bahagiannya sendiri. Ibu tidak mendinding adik-beradik, tetapi kehadirannya menolak setiap orang lain ke bawah.

Jadi jangan ambil jadual ini lalu letakkan pada keluarga sendiri. Senaraikan waris yang benar-benar ada dahulu dan itu dihuraikan dalam kenali waris yang mewarisi secara fardu.

Adakah anak angkat mendapat bahagian?

Tidak. Ini perlu dijawab terus kerana anak angkat disebut dalam senario.

Anak angkat bukan waris faraid, kerana nasabnya tidak berpindah kepada bapa angkat. Dia boleh dibela, boleh diberi hibah semasa hidup dan boleh diberi wasiat dalam had satu pertiga. Tetapi dia tidak mengambil bahagian faraid. Huraian penuhnya ada dalam pewarisan harta anak angkat.

Ertinya kehadiran anak angkat tidak mengubah apa-apa dalam pengiraan di bawah. Arwah tetap dikira tidak mempunyai anak.

Bahagian yang sudah pasti

Dua bahagian dalam kes ini tidak tergantung langsung.

Isteri mengambil satu perempat. Kadarnya bergantung pada satu perkara sahaja, iaitu ada atau tiada anak. Kerana arwah tidak meninggalkan anak kandung, isteri mengambil satu perempat dan bukan satu perlapan.¹

Dua adik-beradik seibu berkongsi satu pertiga. Mereka lebih daripada seorang, jadi kadarnya satu pertiga dikongsi sama rata dan lelaki dengan perempuan sama banyak dalam kalangan adik-beradik seibu.¹

Jadi setakat ini, dengan penyebut dua belas, isteri mengambil 3/12 dan adik-beradik seibu mengambil 4/12. Tinggal 5/12.

Baki 5/12 itulah yang tergantung.

Tiga kemungkinan bagi adik-beradik sebapa

Satu ayat al-Quran meliputi ketiga-tiga kemungkinan ini sekali gus.

إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ۚ ... فَإِن كَانَتَا ٱثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا ٱلثُّلُثَانِ مِمَّا تَرَكَ ۚ وَإِن كَانُوٓا۟ إِخْوَةً رِّجَالًا وَنِسَآءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Jika seseorang mati yang tidak mempunyai anak dan ia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu satu perdua dari harta yang ditinggalkan oleh si mati; ... Kalau pula saudara perempuannya itu dua orang, maka keduanya mendapat dua pertiga dari harta yang di tinggalkan oleh si mati. Dan sekiranya mereka (saudara-saudaranya itu) ramai, lelaki dan perempuan, maka bahagian seorang lelaki menyamai bahagian dua orang perempuan.”

Satu perkara perlu diperjelaskan sebelum angka diberikan, kerana versi lama artikel ini tersilap padanya.

Satu perdua dan dua pertiga dalam ayat itu ialah bahagian ke atas keseluruhan harta, bukan ke atas baki 5/12. Justeru itulah masalah timbul dan justeru itulah ’aul berlaku.

Seorang saudara perempuan sebapa, iaitu aul kepada 13

Dia mengambil satu perdua daripada keseluruhan harta, iaitu 6/12.

Campurkan semuanya. Isteri 3/12, adik-beradik seibu 4/12, saudara perempuan 6/12. Jumlahnya 13/12.

Harta tidak boleh melebihi dirinya sendiri. Maka penyebut diangkat daripada dua belas kepada tiga belas dan setiap orang mengambil bahagian yang sama daripada penyebut yang lebih besar. Isteri menerima 3/13, adik-beradik seibu 4/13 dikongsi berdua dan saudara perempuan sebapa 6/13.

Dua atau lebih saudara perempuan sebapa, iaitu aul kepada 15

Mereka berkongsi dua pertiga daripada keseluruhan harta, iaitu 8/12.

Isteri 3/12, adik-beradik seibu 4/12, saudara perempuan 8/12. Jumlahnya 15/12, jadi penyebut diangkat kepada lima belas.

Perhatikan apa yang berlaku kepada isteri. Bahagiannya jatuh daripada 3/13 kepada 3/15. Pecahannya tidak berubah, tetapi nilainya berkurang kerana lebih ramai berkongsi harta yang sama.

Ada saudara lelaki sebapa, iaitu tiada aul langsung

Di sinilah keadaan bertukar sepenuhnya.

Kehadiran seorang saudara lelaki menjadikan adik-beradik sebapa itu ’asabah, iaitu waris yang mengambil baki dan bukan kadar yang tetap. Mereka mengambil 5/12 yang tinggal itu sahaja, dengan lelaki mendapat dua bahagian bagi setiap satu bahagian perempuan.²

Kerana mereka mengambil baki, jumlahnya tidak pernah melebihi satu. Maka ’aul tidak berlaku dan isteri menerima penuh satu perempatnya.

Penyebut dalam gambar di bawah naik daripada dua belas kepada tiga puluh enam, tetapi itu bukan ’aul. Itu tashih, iaitu pendaraban semata-mata supaya baki itu boleh dibahagi dua banding satu tanpa pecahan.

Apa itu aul dan siapa yang memulakannya?

’Aul bermaksud mengangkat penyebut apabila jumlah bahagian melebihi satu, supaya kekurangan itu ditanggung semua waris secara berkadar dan bukan ditanggung seorang sahaja.³

Ia bukan dalam al-Quran secara lafaz.

Ibn Abbas meriwayatkan bahawa orang pertama yang memakainya ialah Umar bin al-Khattab, ketika bahagian-bahagian itu berselisih di hadapannya. Umar berkata bahawa demi Allah beliau tidak tahu siapa yang Allah dahulukan dan siapa yang Allah kemudiankan, lalu memilih jalan yang paling lapang baginya, iaitu membahagikan harta itu secara berkadar.⁴

Perlu dinyatakan dengan jujur bahawa ia bukan sepakat mutlak. Ibn Abbas sendiri kemudiannya menolak ’aul selepas kewafatan Umar.³ Ibn Hajar mencatat bahawa beliau bersendirian dalam kalangan sahabat, tetapi diikuti oleh Ibn al-Hanafiyyah, oleh ’Ata bin Abi Rabah, serta oleh Dawud dan pengikutnya.⁵

Mazhab Syafi’i mengikut jumhur, iaitu ’aul dipakai. Al-Ghazali, ulama mazhab itu, menghuraikannya sebagai sebahagian daripada hukum faraid dan mencatat kesepakatan para sahabat pada zaman Umar.³ Contoh pengiraan ’aul pada asal yang lain boleh dilihat dalam kes pusaka situasi kedua.

Apabila ada saudara seibu sebapa dan saudara sebapa serentak

Bahagian ini ditambah kerana kes sebenar selalunya lebih berselirat daripada tiga senario di atas.

Sekiranya arwah mempunyai saudara seibu sebapa dan juga saudara sebapa, susunannya berlainan.

Seorang saudara lelaki seibu sebapa mendinding kesemua adik-beradik sebapa sepenuhnya. Mereka tidak mendapat apa-apa.¹⁰

Seorang saudara perempuan seibu sebapa yang mengambil satu perdua pula tidak mendinding sepenuhnya. Saudara perempuan sebapa masih mengambil satu perenam, iaitu penggenap kepada dua pertiga.¹⁰

Tetapi dua orang saudara perempuan seibu sebapa yang sudah mengambil dua pertiga itu mendinding saudara perempuan sebapa, melainkan ada saudara lelaki sebapa yang menjadikan mereka ’asabah.¹⁰

Sebab bahagian ini penting bagi kes yang sedang dibincangkan ialah ini. Apabila keluarga berkata “ada adik-beradik sebapa yang kami tidak kenal”, selalunya mereka juga tidak pasti sama ada orang itu sebapa ataupun seibu sebapa. Dua jawapan yang berlainan sama sekali.

Apa yang berlaku apabila waris memang tidak dijumpai?

Inilah soalan yang sebenarnya dan jawapannya bukan nasihat, sebaliknya prosedur.

Satu amaran dahulu. Undang-undang ini berubah pada 15 Julai 2024 dan perubahannya menjadikan kedudukan waris yang tidak dikenali lebih sukar, bukan lebih mudah.⁶ Rujukan lama yang masih menyebut penyiaran notis sudah lapuk.

Undang-undang tidak membenarkan fail digantung tanpa had

Seksyen 12(7) Akta 98 mewajibkan pegawai memastikan undang-undang yang terpakai dan memutuskan siapa benefisiarinya serta berapa kadar bahagian masing-masing.⁷

Perkataan memutuskan itu penting. Tugas itu bukan pilihan dan ia tidak bergantung pada kehadiran setiap waris.

Seksyen 12(11) yang baharu membenarkan pegawai mengarahkan pemohon mengemukakan surat persetujuan daripada benefisiari yang tidak dapat hadir. Sekiranya surat itu tidak dikemukakan, seksyen 12(12) membenarkan pegawai meneruskan sehingga selesai pendengaran itu sebagaimana difikirkannya patut.⁶

Beban mencari waris kini terletak pada pemohon

Di sinilah perubahan 2024 menggigit.

Dahulu, pegawai menyampaikan notis kepada semua yang dinamakan dalam petisyen dan juga kepada sesiapa yang pada pandangannya kelihatan berkepentingan. Ada juga subseksyen 9(2) yang mewajibkan notis petisyen disiarkan.

Kedua-duanya tiada lagi. Akta A1643 memotong subseksyen 9(2) sepenuhnya dan membuang frasa tentang sesiapa yang kelihatan berkepentingan. Notis kini dihantar kepada pemohon dan pemohonlah yang menyampaikan salinannya kepada orang yang dinamakan dan dialamatkan dalam petisyen.⁶

Perhatikan dua perkataan itu, iaitu dinamakan dan dialamatkan. Waris yang namanya tidak diketahui tidak boleh dinamakan dan waris yang alamatnya tidak diketahui tidak boleh dialamatkan.

Maka usaha mencari alamat bukan lagi kerja pejabat. Ia kerja keluarga yang memfailkan permohonan. Perkara ini dihuraikan lebih lanjut dalam apa perlu buat jika waris enggan beri kerjasama.

Pegawai boleh memanggil sesiapa untuk memberi keterangan

Seksyen 11A memberinya kuasa memanggil dan memeriksa saksi, mengambil sumpah, serta memaksa pengemukaan dokumen.⁷

Seksyen 12(3) pula membenarkannya menghendaki kehadiran mana-mana orang yang dipercayainya boleh memberikan maklumat material tentang si mati ataupun harta pusakanya dan memeriksanya sebagai saksi.⁷

Peruntukan itu dahulu menyebut penghulu secara khusus dan pindaan 2024 menggantikannya dengan perkataan orang.⁶ Ertinya skopnya bertambah luas, bukan sempit. Jiran lama, bekas majikan, ataupun sesiapa yang mengenali keluarga arwah boleh dipanggil.

Bagi keluarga yang mencari adik-beradik sebapa, kuasa ini berguna. Orang kampung selalunya tahu perkara yang tiada dalam mana-mana dokumen, iaitu siapa berkahwin dengan siapa dan siapa anak siapa.

Bahagian yang tidak dapat diserahkan dipegang sebagai amanah

Ini peruntukan yang paling menenangkan keluarga.

Apabila sesuatu jumlah wang kena dibayar kepada seseorang di bawah perintah pembahagian, tetapi tempat orang itu berada tidak diketahui, pegawai hendaklah mendepositkan wang itu dengan Perbadanan, iaitu Amanah Raya Berhad.⁸

Perbadanan itu memegangnya sebagai pemegang amanah bagi orang yang berhak dan boleh membayarnya kepadanya kemudian sekiranya dia membuat tuntutan bertulis serta memuaskan hati Perbadanan tentang identitinya, haknya dan kapasitinya untuk menerima.⁸

Peruntukan yang sama terpakai apabila waris itu enggan menerima bayaran, tidak mempunyai kapasiti undang-undang, ataupun atas apa-apa sebab lain tidak praktikal untuk dibayar.⁸

Pindaan 2024 menambah Majlis Agama Islam sebagai pilihan selain Perbadanan. Tetapi subseksyen 16(5) yang baharu menetapkan bahawa pilihan itu berkuat kuasa hanya pada tarikh yang ditetapkan Menteri dengan kelulusan Pihak Berkuasa Negeri melalui warta.⁶ Jadi ia belum tentu terpakai di setiap negeri dan Amanah Raya kekal sebagai jalan lalai.

Ertinya harta itu tidak perlu beku. Ia boleh diagihkan dan bahagian yang tidak dapat diserahkan disimpan selamat sehingga tuannya muncul.

Kalau perintah belum boleh dibuat lagi

Pindaan 2024 memasukkan seksyen 8C, iaitu surat kuasa mentadbir sementara yang boleh diberikan sementara menunggu perintah pembahagian. Pentadbir itu tidak boleh membahagikan pusaka.⁶

Peraturan pusaka kecil pula mengehadkan tujuannya. Pempetisyen ataupun mana-mana benefisiari boleh memohonnya bagi tujuan mendapatkan maklumat tentang harta si mati daripada mana-mana pihak. Surat kuasa itu dikeluarkan dalam Borang FA dan sah selama tiga bulan. Dalam tempoh itu pentadbir perlu mengemukakan inventori harta kepada Pegawai Pembahagian Pusaka.¹¹ Ia berguna apabila keluarga belum tahu apa yang ada dalam akaun si mati sedangkan fail belum selesai. Jenis surat kuasa yang lain dihuraikan dalam surat kuasa mentadbir, jenis dan siapa yang mengeluarkannya.

Kalau tiada siapa memfailkan petisyen langsung

Ada kes yang lebih teruk daripada tergantung, iaitu fail yang tidak pernah dibuka kerana setiap waris menunggu waris yang lain.

Akta 98 mempunyai jalan bagi keadaan itu. Apabila seorang tuan punya harta sudah mati dan tiada prosiding diambil dalam tempoh enam bulan dari tarikh kematian, Amanah Raya Berhad ataupun Majlis Agama Islam negeri boleh melaporkan perkara itu kepada Pegawai Pembahagian Pusaka dan pegawai itu boleh meminta mereka memfailkan petisyen bagi pihak pusaka berkenaan.⁶

Dua syarat perlu diketahui. Pemfailan itu tertakluk kepada Amanah Raya atau Majlis memperoleh persetujuan seorang benefisiari, pemiutang ataupun pembeli yang berkepentingan. Dan fi yang ditetapkan dibayar daripada harta pusaka itu sendiri.⁶

Peruntukan ini juga berubah pada 2024. Dahulu tugas itu terletak pada Pegawai Penempatan serta penghulu. Pemungut boleh terus mengarahkan mereka memfailkan petisyen. Mereka pula tidak membayar apa-apa fi semasa memfailkannya. Fi itu hanya ditaksir selepas bicara lalu diarahkan dibayar daripada harta pusaka.⁹ Kini pemfailan itu bergantung kepada Amanah Raya atau Majlis, memerlukan persetujuan dan fi yang ditetapkan boleh dibayar daripada harta pusaka.⁶ Bahagian berkenaan Majlis pula bergantung kepada warta negeri.

Sesiapa yang masih membaca nasihat lama tentang bertanya kepada penghulu kawasan patut tahu jalan itu sudah ditutup dan itu dicatat dalam 900 ribu hak milik tanah kepunyaan orang mati.

Kalau waris muncul kemudian

Seksyen 17(1) membenarkan pihak yang berkepentingan memohon kepada pegawai untuk membuat apa-apa perintah lain ataupun perintah lanjut. Pegawai akan menyiasat, memberi notis kepada pihak yang terjejas dan menetapkan pendengaran sekiranya perkara itu dipertikaikan.⁸

Perlu juga diketahui bahawa kegagalan menyampaikan notis kepada seseorang tidak membatalkan prosiding, melainkan pada pendapat Mahkamah Tinggi kegagalan itu menyebabkan ketidakadilan yang substansial.⁷

Dua peruntukan itu bekerja bersama. Perintah yang sudah dibuat tidak runtuh dengan mudah, tetapi pintu tetap terbuka bagi waris yang benar-benar teraniaya.

Prosedur pusaka kecil secara keseluruhan dihuraikan dalam pengurusan pusaka kecil dan kedudukan waris yang hilang tanpa khabar berita pula dalam pewarisan orang hilang mafqud.

Apa yang keluarga boleh buat sendiri?

Tiga perkara membantu dan ketiga-tiganya boleh dimulakan sebelum fail dibuka.

Kumpulkan dokumen nasab dahulu. Sijil kelahiran, sijil nikah dan sijil kematian ialah bahan yang Pegawai Pembahagian Pusaka perlukan untuk memutuskan siapa waris. Semakin lengkap ia, semakin sedikit yang perlu dibuktikan melalui saksi.

Namakan yang tidak pasti sekalipun dan usahakan alamatnya. Sekiranya keluarga percaya ada adik-beradik sebapa tetapi tidak tahu namanya, nyatakan kepercayaan itu dalam petisyen berserta usaha yang sudah dibuat. Sejak 2024 tiada lagi penyiaran notis yang menjaring waris yang tidak dinamakan, jadi nama dan alamat yang keluarga berjaya kumpulkan itulah satu-satunya jaring yang ada.

Jangan tunggu sehingga semua orang dijumpai. Menunggu bukan berkecuali. Setiap tahun yang berlalu menambah satu lapisan kematian dan setiap lapisan baharu menjadikan pengiraan lebih rumit serta kos lebih tinggi.

Nasihat menjaga hubungan kekeluargaan tetap benar, terutamanya dalam keluarga yang mempunyai lebih daripada satu perkahwinan. Cuma ia pencegahan, bukan penyelesaian kepada fail yang sudah tergantung hari ini.

Kesimpulan

Yang tergantung dalam kes ini bukan hak sesiapa, sebaliknya satu nombor.

Isteri tetap mengambil satu perempat dan adik-beradik seibu tetap berkongsi satu pertiga. Yang belum diketahui hanyalah penyebut yang akan dipakai, iaitu tiga belas, lima belas, ataupun dua belas tanpa ’aul sekiranya ada saudara lelaki sebapa.

Dan pusaka itu tidak perlu menunggu sehingga setiap waris dijumpai. Pegawai Pembahagian Pusaka wajib memutuskan, sesiapa yang tahu tentang keluarga arwah boleh dipanggil sebagai saksi dan bahagian orang yang tidak dapat dikesan didepositkan dengan Amanah Raya untuk dipegang sebagai amanah sehingga dituntut.

Cuma satu perkara jangan diharap lagi. Sejak 15 Julai 2024 tiada lagi penyiaran notis dan mencari nama serta alamat waris sudah menjadi tugas keluarga yang memfailkan permohonan.

Maka istilah harta pusaka tergantung itu sendiri agak mengelirukan. Yang tergantung selalunya bukan undang-undang, sebaliknya fail yang belum dibuka.