Adakah Anak Saudara Lelaki Layak Menerima Pusaka?

Pendahuluan

Apabila si mati tidak meninggalkan anak dan tidak berkahwin, orang selalunya berhenti pada ibu bapa dan adik-beradik sahaja.

Sebenarnya senarai waris tidak berakhir di situ. Ada satu lapisan lagi di bawahnya dan lapisan itu menjadi hidup apabila lapisan di atasnya kosong.

Kes ini menunjukkan keadaan itu berlaku.

Soalan

Arwah bujang dan tidak meninggalkan anak. Yang masih hidup ialah ibunya dan seorang saudara perempuan seibu sebapa.

Arwah juga mempunyai seorang saudara lelaki seibu sebapa, tetapi saudara lelaki itu meninggal dunia terlebih dahulu dan meninggalkan seorang anak lelaki.

Benarkah anak saudara lelaki itu layak menerima pusaka?

Kadar ibu dan saudara perempuan

Ibu mengambil satu pertiga dalam kes ini dan bukan satu perenam.¹

فَإِن لَّمْ يَكُن لَّهُۥ وَلَدٌ وَوَرِثَهُۥٓ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ ٱلثُّلُثُ

“Jika dia tidak mempunyai anak dan dia diwarisi oleh kedua ibu bapanya, maka bagi ibunya satu pertiga.”

Ayat yang sama menurunkan kadar ibu kepada satu perenam apabila si mati mempunyai adik-beradik, iaitu dua orang atau lebih.¹² Dalam kes ini yang masih hidup hanya seorang, jadi kadar ibu kekal satu pertiga.

Perhatikan satu perkara yang mudah terlepas pandang di sini. Si mati memang mempunyai dua orang adik-beradik, iaitu seorang lelaki dan seorang perempuan, tetapi saudara lelaki itu sudah meninggal dunia sebelum si mati.

Yang dikira ialah kewujudan mereka, bukan pewarisan mereka

Satu perkara halus perlu dibezakan di sini, kerana ia kelihatan sama tetapi sebenarnya tidak.

Syarat yang menurunkan kadar ibu ialah kewujudan dua orang adik-beradik ke atas. Ia bukan syarat bahawa mereka menerima pusaka.²

Kesannya begini. Adik-beradik yang masih hidup tetapi terdinding daripada pusaka, misalnya kerana terdinding oleh bapa si mati, tetap menurunkan kadar ibu kepada satu perenam menurut jumhur. Mereka tidak menerima apa-apa, namun kehadiran mereka tetap dikira.²

Kitab merekodkan bahawa Ibn Taymiyyah berbeza pendapat dalam keadaan itu, iaitu beliau berpendapat ibu mengambil satu pertiga kerana kewujudan mereka ketika itu seperti ketiadaannya. Pandangan jumhur berpegang kepada lafaz ayat yang menyebut kewujudan adik-beradik tanpa membezakan antara yang mewarisi dengan yang tidak.²

Kembali kepada kes ini. Saudara lelaki yang sudah meninggal dunia bukan sekadar tidak mewarisi. Dia memang tiada pada saat kematian si mati, jadi dia tidak termasuk dalam kiraan itu langsung. Perselisihan di atas pun tidak berbangkit. Yang tinggal hanya seorang saudara perempuan, sedangkan syaratnya dua orang ke atas.

Saudara perempuan seibu sebapa pula mengambil satu perdua, kerana dia seorang sahaja dan tiada saudara lelaki seibu sebapa yang masih hidup untuk menjadikannya asobah.³

إِنِ ٱمْرُؤٌا۟ هَلَكَ لَيْسَ لَهُۥ وَلَدٌ وَلَهُۥٓ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ

“Jika seorang lelaki meninggal dunia dan dia tidak mempunyai anak, sedangkan dia mempunyai seorang saudara perempuan, maka bagi saudara perempuan itu separuh daripada apa yang ditinggalkan.”

Dia juga tidak menjadi asobah ma’a al-ghayr di sini, kerana kedudukan itu memerlukan kehadiran anak perempuan atau cucu perempuan si mati, sedangkan si mati memang tidak meninggalkan anak. Kedudukan itu pula berlaku dalam kes ketiga, iaitu saudara perempuan yang bersama anak perempuan si mati mengambil baki dan bukan kadar tetap.

Kenapa anak saudara lelaki layak?

Satu pertiga dan satu perdua berjumlah lima daripada enam. Baki satu daripada enam itu perlu ada tuannya.

Baki diambil oleh waris asobah dan yang berhak antara mereka ialah yang paling hampir kepada si mati.

أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ

“Berikanlah bahagian-bahagian yang telah ditetapkan kepada yang berhak. Apa yang berbaki, ia untuk lelaki yang paling hampir.”

Perkataan awla dalam hadis itu bermaksud yang paling hampir dan daripada perkataan itulah datangnya susunan keutamaan antara waris asobah.⁴

Susunan itu bermula dengan anak lelaki, kemudian cucu lelaki daripada anak lelaki, kemudian bapa, kemudian datuk, kemudian saudara lelaki, barulah anak saudara lelaki. Anak saudara lelaki tergolong dalam asobah bi al-nafs, iaitu lelaki yang antaranya dengan si mati tiada perempuan.⁵

Dalam kes ini, tiada seorang pun daripada lapisan yang lebih hampir itu masih hidup. Si mati tiada anak, tiada cucu, bapanya sudah tiada dan satu-satunya saudara lelakinya meninggal terlebih dahulu.

Jadi anak saudara lelaki itu bukan sekadar layak. Dia waris asobah yang paling hampir dalam kes ini dan dialah yang mengambil baki.

Perlu diperhatikan juga bahawa dia mewarisi atas kedudukannya sendiri sebagai asobah yang paling hampir. Dia bukan pengganti kepada bapanya yang sudah meninggal. Perbezaan itu bukan soal istilah semata-mata, kerana dalam faraid tiada waris yang mewarisi bagi pihak orang lain.

Jawapan penuh kes ini

Jumlahnya genap 6.

Kesimpulan

Jawapan kepada soalan asal ialah benar, anak saudara lelaki memang boleh menerima pusaka.

Tetapi kelayakan itu bersyarat. Syaratnya ialah tiada waris asobah yang lebih hampir daripadanya. Kalau si mati meninggalkan seorang anak lelaki, seorang cucu lelaki daripada anak lelaki, bapa, datuk ataupun seorang saudara lelaki yang masih hidup, anak saudara itu tidak menerima apa-apa.

Sebab itulah senarai waris perlu disemak dari lapisan yang paling hampir sehingga ke bawah dan bukan dimulakan daripada orang yang datang bertanya.

Kesan seorang cucu lelaki ke atas seluruh golongan sisi dapat dilihat dalam kes keenam, iaitu satu orang cucu menjadikan dua orang adik-beradik si mati tidak menerima apa-apa.