Kes Faraid dengan Ibu, Bapa, Isteri dan Dua Anak

Pendahuluan

Kes ini antara susunan keluarga yang paling kerap ditemui dalam urusan pusaka, iaitu arwah meninggalkan pasangan, kedua ibu bapa dan anak.

Walaupun kerap, ia bukan kes yang paling mudah dikira. Ada dua perkara di dalamnya yang selalu menjadi tempat orang tersilap. Pertama, ada seorang waris yang hadir tetapi tidak menerima apa-apa. Kedua, jawapannya berakhir dengan pecahan daripada 72 sedangkan tiada satu pun kadar dalam kes ini yang berkaitan dengan nombor 72.

Artikel ini membawa kes itu langkah demi langkah sehingga kedua-dua perkara tadi kelihatan sebabnya.

Soalan

Arwah meninggalkan ibu, bapa, seorang isteri, seorang anak lelaki, seorang anak perempuan dan seorang saudara lelaki seibu sebapa. Harta yang ditinggalkan bernilai RM1 juta.

Berapakah bahagian setiap seorang?

Siapa yang mewarisi dan siapa yang gugur?

Langkah pertama bukan mengira, tetapi menentukan siapa yang sebenarnya berada dalam kes ini. Enam orang disebut dalam soalan, tetapi hanya lima yang mewarisi.

Saudara lelaki seibu sebapa tidak menerima apa-apa. Dia memang seorang waris, cuma ada dua orang lain dalam kes ini yang mendindingnya, iaitu anak lelaki dan bapa.¹

Perkara yang perlu diberi perhatian di sini ialah kedua-duanya mendinding dengan sendiri. Saudara lelaki seibu sebapa tetap gugur walaupun hanya seorang daripada mereka hadir. Dia tergolong dalam golongan sisi. Golongan itu boleh didinding sama ada oleh keturunan si mati ataupun oleh usulnya.¹

Ibu, bapa, anak lelaki dan anak perempuan pula tergolong dalam kumpulan yang tidak pernah gugur daripada pusaka dalam apa jua keadaan.¹ Isteri juga selamat, kerana pasangan tidak mendinding sesiapa dan tidak didinding oleh sesiapa.

Kadar tiga orang waris fardu

Tiga orang dalam kes ini mengambil kadar yang sudah ditetapkan angkanya.

Isteri mengambil satu perlapan. Yang menurunkannya daripada satu perempat kepada satu perlapan ialah kehadiran anak.

فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم

“Jika kamu mempunyai anak, maka bagi mereka satu perlapan daripada apa yang kamu tinggalkan.”

Ibu dan bapa pula masing-masing mengambil satu perenam, atas sebab yang sama juga, iaitu kehadiran anak.²

وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ وَٰحِدٍ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِن كَانَ لَهُۥ وَلَدٌ

“Dan bagi kedua ibu bapanya, setiap seorang daripada mereka satu perenam daripada apa yang ditinggalkan, jika dia mempunyai anak.”

Bapa dalam kes ini mengambil satu perenam sahaja dan tidak lebih.³ Dalam keadaan lain bapa boleh mengambil baki sebagai asobah, tetapi kehadiran anak lelaki menutup pintu itu kerana anak lelakilah yang lebih hampir kepada baki.

Kenapa anak tidak diberi kadar tertentu?

Dua orang anak dalam kes ini tidak diberi kadar seperti tiga orang di atas. Mereka mengambil apa-apa yang tinggal selepas kadar itu diagihkan. Itulah yang dimaksudkan dengan asobah, iaitu waris yang mengambil baki.⁴

أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ

“Berikanlah bahagian-bahagian yang telah ditetapkan kepada yang berhak. Apa yang berbaki, ia untuk lelaki yang paling hampir.”

Anak perempuan di sini tidak mengambil kadar satu perdua seperti anak perempuan tunggal yang lain, kerana kehadiran saudara lelakinya menukar kedudukannya menjadi asobah bersamanya.⁵ Baki itu kemudian dibahagi antara mereka berdua dengan nisbah dua banding satu.

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِىٓ أَوْلَٰدِكُمْ ۖ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ ٱلْأُنثَيَيْنِ

“Allah memerintahkan kamu mengenai anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang anak lelaki menyamai bahagian dua orang anak perempuan.”

Dari mana nombor 72 datang?

Inilah langkah yang selalu ditinggalkan, sedangkan tanpanya jawapan akhir kelihatan seperti muncul entah dari mana.

Tiga kadar dalam kes ini ialah satu perlapan, satu perenam dan satu perenam. Nombor terkecil yang boleh menampung kesemuanya tanpa pecahan ialah 24. Itulah yang dipanggil asal masalah.

Tiga bahagian itu berjumlah 11, jadi baki yang tinggal untuk kedua-dua anak ialah 13 daripada 24.

Di sinilah masalahnya. Baki itu perlu dibahagi dengan nisbah dua banding satu, iaitu kepada tiga bahagian yang sama besar. Nombor 13 pula tidak boleh dibahagi dengan 3 tanpa pecahan.

Penyelesaiannya ialah mendarabkan seluruh jadual dengan 3. Langkah itu dipanggil tashih. Asal masalah 24 menjadi 72. Setiap bahagian yang lain didarabkan dengan 3 juga, supaya nisbah antara semua orang kekal sama seperti asalnya.

Baki 13 pun menjadi 39. Nombor itu boleh dibahagi kepada tiga bahagian yang sama besar. Anak lelaki mengambil dua bahagian, iaitu 26, manakala anak perempuan mengambil satu bahagian, iaitu 13.

Jawapan penuh kes ini

Baki selepas tiga waris fardu ialah 13 daripada 24 dan baki itu dikongsi antara kedua-dua anak. Selepas asal masalah didarab dengan 3, baki itu menjadi 39 daripada 72, lalu dibahagi dua banding satu, iaitu 26 kepada anak lelaki dan 13 kepada anak perempuan.

Nota: bahagian ibu dan bapa ialah satu perenam daripada RM1 juta, iaitu RM166,666.67 yang berulang tanpa henti. Angka dalam lajur terakhir dibundarkan kepada ringgit yang terdekat, jadi jumlahnya tersasar satu ringgit daripada RM1 juta. Dalam pembahagian sebenar, pecahan itu diselesaikan pada peringkat pengagihan harta dan bukan dengan mengubah bahagian sesiapa.

Perhatikan bahawa pecahan ini tidak terikat kepada nilai RM1 juta. Kalau harta itu sebidang tanah, 72 itu menjadi bahagian yang dicatat dalam geran. Kalau ia wang simpanan, ia menjadi nisbah pengeluaran. Angka 9, 12, 12, 26 dan 13 itulah jawapan sebenar kes ini. Nilai harta hanya menukarkannya kepada ringgit.

Kesimpulan

Dua perkara yang menjadikan kes ini kelihatan rumit sebenarnya dua langkah yang mudah apabila diasingkan.

Yang pertama ialah menentukan senarai waris sebelum mengira. Saudara lelaki seibu sebapa hadir dalam keluarga, tetapi dia tidak hadir dalam jadual, kerana anak lelaki dan bapa masing-masing mendindingnya dengan sendiri. Seandainya si mati hanya meninggalkan anak perempuan, dia tidak gugur langsung dan keadaan itu ada dalam kes kelima.

Yang kedua ialah nombor 72. Ia bukan kadar dan bukan dalil. Ia sekadar akibat daripada baki 13 yang tidak boleh dibahagi kepada tiga kepala anak, jadi seluruh jadual didarabkan dengan 3 supaya setiap orang menerima bahagian yang bulat.

Tidak semua kes mempunyai baki untuk dibahagi begitu. Ada kes yang jumlah kadar warisnya melebihi harta yang ada. Penyelesaiannya pula bertentangan sama sekali. Keadaan itu ada dalam kes kedua.

Susunan anak yang sama tanpa ibu bapa pula ada dalam kes ketujuh. Di sana asal masalahnya berakhir pada 32 dan bukan 72.

Bagi pembaca yang ingin mengetahui kenapa bahagian isteri dalam kes ini terasa kecil berbanding bahagian anak, perbincangannya ada dalam artikel Sikitnya Bahagian Faraid Isteri!.