Kenapa Harta Pusaka Masih Belum Selesai?

Pendahuluan

Waris yang terhalang daripada mendapat hak faraid bukan perkara baharu. Tetapi apabila urusan pusaka tertangguh bertahun-tahun dan dokumen hak miliknya tidak telus, dua soalan menjadi mendesak. Apa hak waris dan bagaimana hendak menuntutnya?

Dalam kes yang dikongsikan, pemilik berdaftar sebidang tanah ialah seorang pakcik yang sudah meninggal dunia. Tanah itu asalnya milik arwah datuk dan dipindahkan atas nama pakcik untuk tujuan pinjaman KWSP bagi membina rumah.

Pemindahan itu dibuat secara lisan, dengan janji geran akan dipulangkan kepada keluarga. Tiada bukti bertulis. Selepas pakcik meninggal dunia, anak lelakinya enggan memberi kerjasama walaupun waris lain berulang kali cuba berbincang. Kes ini berlarutan sejak tahun 2017 dan terdapat kaveat pada gerannya.

Soalan yang perlu dijawab dahulu

Sebelum apa-apa perbincangan tentang siapa layak menerima, satu soalan perlu dijawab terlebih dahulu. Pusaka siapa yang sedang kita bahagikan?

Soalan ini bukan soalan teknikal. Ia menentukan segala-galanya.

Sekiranya tanah itu benar-benar milik pakcik, maka yang difaraidkan ialah pusaka pakcik dan warisnya ialah anak serta isterinya. Adik-beradik dan anak saudara tidak masuk langsung apabila pakcik meninggalkan anak lelaki.

Sekiranya tanah itu sebenarnya milik arwah datuk dan hanya dipinjam nama kepada pakcik, maka yang difaraidkan ialah pusaka datuk dan warisnya ialah waris datuk. Ketika itu adik-beradik pakcik memang mempunyai kedudukan, bukan sebagai waris pakcik tetapi sebagai anak kepada datuk.

Dua jawapan itu berlainan sama sekali dan perbezaannya bukan sedikit.

Sebab itu perbincangan yang bermula dengan soalan adakah saya layak menerima pusaka pakcik sebenarnya bermula di tempat yang salah. Soalan yang betul ialah tanah itu masuk ke dalam pusaka siapa.

Siapa Sebenarnya Layak Menerima Pusaka Mengikut Faraid?

Setelah soalan di atas dijawab, barulah penentuan waris bermakna.

Kaedahnya tetap satu. Waris yang lebih hampir menghalang yang lebih jauh.¹

أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ

“Berikanlah bahagian-bahagian yang telah ditetapkan kepada yang berhak. Apa yang berbaki, ia untuk lelaki yang paling hampir.”

Maka sekiranya si mati mempunyai anak lelaki, adik-beradik dan anak saudara tidak mewarisi, kerana anak lelaki itu asobah yang menghalang mereka. Yang mendinding adik-beradik ialah keturunan lelaki si mati, iaitu anak lelaki ataupun cucu lelaki daripada anak lelaki, serta bapa.⁴ Anak perempuan tidak mendinding mereka. Saudara lelaki tetap mengambil baki selepas bahagian anak perempuan,¹ dan saudara perempuan yang bersama anak perempuan menjadi asobah ma’a al-ghair.⁵ Anak saudara pula hanya masuk apabila tiada waris yang lebih utama.

Perlu ditegaskan bahawa kelayakan faraid tidak bergantung kepada siapa yang paling berjasa, siapa yang menjaga harta, ataupun siapa yang paling rapat dengan si mati. Ia bergantung kepada kedudukan waris sahaja.

Gunakan kalkulator faraid untuk melihat susunan waris bagi kedua-dua kemungkinan, iaitu pusaka datuk dan pusaka pakcik. Perbezaannya akan kelihatan dengan segera.

Kenapa Urusan Pusaka Boleh Bertahun-Tahun Tertangguh?

Beberapa sebab biasa boleh disenaraikan.

Waris enggan bekerjasama ataupun mengelak daripada perbincangan. Tiada permohonan rasmi pernah dibuat ke Pejabat Pusaka Kecil ataupun Mahkamah Tinggi. Pindah milik dibuat tanpa dokumen sokongan, atas dasar janji mulut semata-mata. Ada kaveat yang menghalang pindah milik. Dan yang paling asas, wujud pertikaian tentang asal usul pemilikan tanah itu sendiri.

Satu perkara wajar ditegaskan. Keengganan seorang waris tidak menutup jalan kepada waris yang lain.

Urusan pusaka tidak memerlukan persetujuan sebulat suara untuk dimulakan. Mana-mana waris boleh membuat permohonan sendiri dan pihak berkuasa akan memanggil waris yang lain. Waris yang menunggu persetujuan semua orang sebenarnya sedang memberikan kuasa veto kepada pihak yang paling enggan.

Waris juga boleh memohon Sijil Faraid di Mahkamah Syariah untuk menetapkan siapa waris yang sah dan sijil itu berguna dalam proses seterusnya.

Dalam kes ini disebut bahawa anak si mati bekerja di pejabat tanah. Perkara itu tidak mengubah apa-apa dari sudut hak. Kedudukan pekerjaan seseorang bukan kuasa ke atas harta pusaka dan urusan pusaka ditentukan oleh pihak berkuasa yang berkenaan berdasarkan permohonan yang difailkan. Sekiranya waris mempunyai bukti berlaku salah guna kedudukan, saluran aduannya wujud dan terbuka, termasuk kepada Suruhanjaya Pencegahan Rasuah Malaysia yang berkuasa menyiasat walaupun orang yang terlibat sudah bersara.

Apa itu kaveat dan bagaimana ia menjejaskan urusan?

Kaveat ialah notis undang-undang yang dimasukkan pada daftar hak milik untuk menghalang pindah milik tanpa pengetahuan pihak yang berkepentingan.

Sebelum apa-apa yang lain, satu perkara mendesak perlu disemak.

Kaveat persendirian luput selepas enam tahun

Seksyen 328(1) Kanun Tanah Negara menetapkan bahawa kaveat persendirian luput apabila tamat tempoh enam tahun daripada masa ia mula berkuat kuasa, melainkan ia ditarik balik lebih awal ataupun dilanjutkan melalui perintah mahkamah.²

Kes ini disebut bermula pada tahun 2017. Sekiranya kaveat itu dimasukkan ketika itu dan tiada apa-apa dibuat selepasnya, ia berkemungkinan sudah luput sekitar tahun 2023.

Perkara ini perlu disemak segera melalui carian rasmi di Pejabat Tanah. Waris yang menyangka tanah itu masih terlindung sedangkan kaveatnya sudah luput sebenarnya sedang berasa selamat tanpa perlindungan.

Bagaimana kaveat boleh dibuang?

Tiga jalan wujud dan waris perlu tahu kesemuanya kerana ia boleh digunakan ke atas mereka juga.

Pertama, melalui Pendaftar. Pemilik tanah yang terikat oleh kaveat boleh memohon pada bila-bila masa dalam Borang 19H. Pendaftar kemudian menyampaikan notis niat hendak membuang dalam Borang 19C dan kaveat itu luput apabila tamat tempoh dua bulan yang dinyatakan dalam notis, melainkan Pendaftar disampaikan perintah mahkamah yang melanjutkan tempoh tersebut.²

Tempoh dua bulan itu pendek. Pengkaveat yang tidak berjaga boleh kehilangan kaveatnya semata-mata kerana tidak sempat ke mahkamah.

Kedua, melalui mahkamah. Sesiapa yang terkilan dengan kewujudan kaveat boleh memohon kepada mahkamah pada bila-bila masa untuk perintah membuangnya.²

Ketiga, ditarik balik sendiri oleh pengkaveat.

Amaran kepada pengkaveat

Satu perkara perlu diketahui sebelum sesiapa memasukkan kaveat. Seksyen 329(1) menetapkan bahawa sesiapa yang secara salah ataupun tanpa sebab yang munasabah memasukkan kaveat, ataupun gagal menariknya balik, bertanggungan membayar pampasan kepada mana-mana pihak yang mengalami kerugian akibatnya.²

Maka kaveat bukan alat untuk menekan pihak lawan. Ia alat untuk melindungi kepentingan yang benar-benar wujud dan ia perlu disokong oleh asas yang boleh dipertahankan di mahkamah.

Persoalan dan jawapan secara terperinci

Tentang pemindahan nama atas dasar kepercayaan

Tanah dipindahkan kepada pakcik supaya beliau boleh mengeluarkan KWSP bagi membina rumah, dengan janji lisan akan dipulangkan.

Di sisi undang-undang, keadaan seperti ini dibangkitkan sebagai amanah yang terbit daripada keadaan. Ada yang menamakannya resulting trust, iaitu apabila pindah milik dibuat tanpa balasan sebenar dan ada yang menamakannya constructive trust, iaitu apabila mahkamah mengenakannya bagi menghalang ketidakadilan. Kedua-duanya lazim dibangkitkan dalam kes sebegini dan peguam yang menguruskannya akan memilih yang sesuai dengan fakta.

Perlu dinyatakan dengan jujur bahawa jalan ini bukan jalan yang mudah. Seksyen 340 memberikan hak milik yang tidak boleh disangkal kepada tuan punya berdaftar. Perkataan mutlak dalam teks asal artikel ini kurang tepat, kerana seksyen 340(2) memang mengandungi pengecualian, antaranya penipuan ataupun salah nyata.³ Tetapi pengecualian itu perlu dibuktikan dan beban pembuktian jatuh kepada waris yang mendakwa.

Di sinilah ketiadaan dokumen bertulis menjadi masalah yang sebenar. Bukan kerana hukumnya berubah, tetapi kerana yang tinggal hanyalah ingatan orang. Kedudukan harta yang dipinjam nama dihuraikan dengan lebih panjang dalam artikel isu harta yang dipinjam nama dan dilema pemilikan dan amanah.

Bukti yang biasanya membantu termasuklah rekod pengeluaran KWSP dan tujuannya, resit pembayaran cukai tanah dan siapa yang membayarnya sepanjang tahun, rekod siapa yang menduduki serta mengusahakan tanah itu dan keterangan saksi yang hadir semasa persefahaman itu dibuat.

Tentang kos guaman

Teks asal memberikan anggaran dalam bentuk peratusan dan julat ringgit. Angka itu tidak dinyatakan di sini kerana saya tidak dapat mengesahkannya daripada sumber rasmi dan memberi angka yang salah lebih memudaratkan daripada tidak memberi angka langsung.

Yang boleh dinyatakan ialah asasnya. Kerja guaman terbahagi kepada dua jenis. Kerja tak kontensius seperti pindah milik mempunyai kadar yang dikawal melalui perintah saraan peguam cara. Kerja litigasi seperti mencabar geran ataupun kaveat pula adalah mengikut persetujuan antara peguam dengan anak guamnya dan ia bergantung kepada kerumitan kes serta bilangan pihak yang terlibat.

Maka nasihatnya mudah. Minta sebut harga bertulis daripada sekurang-kurangnya dua firma dan minta ia dipecahkan mengikut peringkat supaya jelas apa yang dibayar untuk apa.

Kesimpulan

Harta pusaka yang dibiarkan tanpa tindakan bukan sekadar menyebabkan hak waris tergantung. Ia membuka ruang kepada perebutan dan fitnah dan setiap tahun yang berlalu menjadikan bukti semakin sukar dikumpulkan.

Tiga perkara wajar didahulukan dalam kes seperti ini.

Pertama, tentukan pusaka siapa yang sedang dibahagikan. Selagi itu belum dijawab, perbincangan tentang siapa layak menerima tidak akan ke mana.

Kedua, semak status kaveat itu segera, kerana enam tahun sudah berlalu sejak tahun 2017 dan perlindungan yang disangka masih ada mungkin sudah tiada.

Ketiga, jangan menunggu persetujuan semua waris sebelum memulakan apa-apa. Permohonan boleh dibuat oleh mana-mana waris dan menunggu bermakna memberi kuasa veto kepada pihak yang paling enggan.

Allahu a’lam.