hak milik.

Tanah di Sabah tidak tertakluk kepada Kanun Tanah Negara, sebaliknya kepada Land Ordinance (Sabah Cap. 68). Lima jenis hak milik yang biasa ditemui ialah Native Title dan Field Register yang kekal serta terhad kepada anak negeri, manakala Town Lease, Country Lease dan Provisional Lease berbentuk pajakan dan terbuka kepada sesiapa. Bagi urusan pusaka, dua perkara perlu diketahui. Seksyen 74 menyerahkan soal pewarisan tanah anak negeri kepada Administration of Native and Small Estates Ordinance dan bukan kepada laluan pusaka kecil yang biasa. Seksyen 75 pula membenarkan pemilik native title menukarnya kepada pajakan dengan keizinan Pengarah dan itulah jalan yang wujud apabila waris bukan anak negeri.

Pada pandangan syarak harta itu kekal milik pemilik sebenar dan yang dipinjam nama hanya memegangnya sebagai amanah. Pada pandangan undang-undang tanah pula, seksyen 340 Kanun Tanah Negara memberi hak milik yang tidak boleh disangkal kepada orang yang namanya terdaftar. Jurang antara dua kedudukan itulah punca masalah dan jurang itu hanya ditutup oleh bukti. Kanun Tanah Negara menyediakan jalannya sendiri melalui seksyen 344, iaitu pendaftaran dengan perkataan sebagai pemegang amanah berserta surat cara amanah yang disimpan Pendaftar. Perlu diberi amaran bahawa sekiranya tujuan pinjam nama itu untuk memintas sekatan undang-undang, urus niaganya boleh terbatal terus dan tiada dokumen persendirian yang dapat menyelamatkannya.

Sekiranya tanah itu sah berpindah kepada ayah semasa hayat nenek, ayah pemiliknya dan dia tidak zalim apabila menolak permintaan membina rumah baharu. Perlu diketahui bahawa rumah dan tanah bukan dua perkara yang berasingan di sisi undang-undang tanah, kerana seksyen 5 Kanun Tanah Negara memasukkan segala yang terpasang pada bumi ke dalam takrif tanah. Itu menguatkan lagi kedudukan ayah. Soalan yang perlu dijawab dahulu ialah bila tanah itu berpindah, kerana sekiranya nenek meninggal dunia sebelum pindah milik, tanah itu harta pusakanya dan kakak ayah memang seorang waris. Satu amaran juga diberi tentang akad, kerana hibah yang berbunyi untuk kamu seumur hidup boleh berpindah terus kepada waris penerima dan bukan kembali kepada pemberi.

Kunci kepada kes ini ialah menentukan pusaka siapa yang sedang dibahagikan. Sekiranya tanah itu benar-benar milik arwah datuk dan hanya dipinjam nama kepada pakcik, maka yang perlu difaraidkan ialah pusaka datuk dan bukan pusaka pakcik. Selagi soalan itu belum dijawab, perbincangan tentang siapa layak menerima tidak akan ke mana. Satu perkara yang mendesak juga perlu disemak, iaitu kaveat persendirian luput selepas enam tahun mengikut seksyen 328 Kanun Tanah Negara, jadi kaveat yang dimasukkan pada tahun 2017 berkemungkinan sudah luput.

Anak yang membeli rumah itu atas namanya sendiri dengan wangnya sendiri ialah pemiliknya dan dia tidak wajib menyerahkannya kepada ibu bapa. Tetapi dua perkara perlu disemak dahulu. Pertama, siapa penyewa berdaftar ketika tawaran belian dibuat, kerana program penjualan DBKL ditujukan kepada penyewa sedia ada. Kedua, dari mana datangnya wang belian itu, kerana sumbangan ibu bapa mengubah kedudukannya. Perkara yang paling kerap terlepas pandang ialah akibat pusakanya. Apabila anak itu meninggal dunia, rumah tersebut harta pusakanya dan ibu bapa hanya mewarisi bahagian fardu masing-masing sedangkan balu serta cucu mengambil selebihnya.

Tanah yang dibuka arwah atuk tanpa geran bukan harta pusakanya, kerana seksyen 78(3) Kanun Tanah Negara menetapkan tanah kekal sebagai tanah Kerajaan sehingga hak miliknya didaftarkan. Anak yang memohon kemudian memperolehnya sebagai pemberian hak milik yang baharu daripada Pihak Berkuasa Negeri, bukan melalui pusaka. Pada pandangan syarak pula kedudukannya lebih halus, kerana menghidupkan tanah mati memang memberi pemilikan dalam mazhab Syafie, tetapi negara sudah mengawal selia perkara itu dan membuka tanah Kerajaan tanpa kebenaran pula satu kesalahan. Geran itu juga bukan tidak boleh dicabar sama sekali, kerana salah nyata semasa memohon termasuk dalam pengecualian seksyen 340(2).