Tanah Usaha Arwah Atuk, Pusaka atau Hak Milik Baru?

Pendahuluan

Satu persoalan yang kerap timbul dalam kalangan waris. Bagaimana status tanah yang dahulu diusahakan orang tua kita? Adakah ia harta pusaka, ataupun sudah menjadi milik baharu orang yang menguruskan permohonan rasminya?

Soalan ini bukan soalan teknikal semata-mata. Di belakangnya ada keluarga yang merasa sesuatu yang sepatutnya milik bersama sudah berpindah kepada seorang sahaja.

Latar cerita waris

Menurut cerita waris, arwah atuk pernah membuka dan mengusahakan sebidang tanah di kawasan Gerik, Perak. Pada zaman itu, sekitar tahun 1970-an dan 1980-an, memang menjadi kebiasaan bahawa sesiapa yang membuka tanah dianggap berhak ke atasnya walaupun tiada surat mahupun geran dikeluarkan.

Selepas pemergian atuk, seorang anak lelaki daripada isteri pertama pergi ke pejabat tanah lalu menguruskan permohonan secara rasmi. Geran yang pertama dikeluarkan atas nama anak tersebut.

Kini pada tahun 2025, seorang anak lelaki yang lain, iaitu anak daripada isteri kedua, tampil memaklumkan bahawa ayahnya pernah berpesan kepada ibu mereka bahawa tanah yang diusahakan atuk itu hendak diberikan kepada beliau dan dua orang adiknya.

Maka timbul dua persoalan.

Persoalan pertama tentang pengeluaran geran

Adakah sah dari segi undang-undang tanah untuk seorang anak mengeluarkan geran atas namanya sendiri, sedangkan yang mengusahakan tanah itu arwah ayahnya?

Jawapannya ya, memang boleh berlaku.

Sebabnya perlu difahami dengan tepat, kerana di sinilah salah faham yang paling kerap berlaku.

Apa yang kanun sebenarnya katakan?

Tanah yang dibuka tanpa hak milik bukan tanah tidak bertuan. Ia tanah Kerajaan dan ia kekal begitu sehingga hak miliknya didaftarkan.¹

—

“Pemberian hak milik tanah Kerajaan hendaklah berkuat kuasa apabila didaftarkan suatu dokumen hak milik daftar baginya dan walaupun pemberian hak milik itu sudah diluluskan oleh Pihak Berkuasa Negeri, tanah tersebut hendaklah kekal menjadi tanah Kerajaan sehingga masa itu.”

Perhatikan ayat terakhir itu. Walaupun kelulusan sudah diberi, tanah itu masih tanah Kerajaan sehingga pendaftaran dibuat.

Maka sepanjang arwah atuk mengusahakannya, tanah itu tidak pernah menjadi miliknya di sisi undang-undang. Ia tanah Kerajaan yang sedang diduduki.

Malah kanun melangkah lebih jauh daripada itu. Membuka, membajak, menggali, memagar ataupun mengusahakan tanah Kerajaan tanpa kuasa yang sah ialah satu kesalahan yang boleh didenda sehingga lima ratus ribu ringgit ataupun dipenjara sehingga lima tahun, ataupun kedua-duanya.²

Ini perlu dinyatakan dengan berhati-hati. Kita tidak sedang menuduh arwah atuk, kerana amalan itu memang lazim pada zamannya dan ramai yang tidak menyedari kedudukannya. Yang penting difahami hanyalah satu perkara, iaitu amalan membuka tanah itu tidak pernah memberi hak milik walau berapa lama pun tanah itu diusahakan.

Apa yang dibuat oleh anak lelaki itu pula bukan menyambung hak milik arwah, kerana tiada hak milik untuk disambung. Dia memohon pemberian hak milik yang baharu daripada Pihak Berkuasa Negeri melalui saluran rasmi pejabat tanah. Walaupun permohonan itu sudah diluluskan, tanah itu kekal tanah Kerajaan sehingga dokumen hak miliknya didaftarkan atas namanya.¹

Seksyen 340 Kanun Tanah Negara sering disebut dalam perbincangan ini, tetapi ia tidak menyentuh proses kelulusan langsung. Ia menetapkan kedudukan orang yang sudah terdaftar. Peruntukan yang mengawal bila tanah itu menjadi milik seseorang ialah seksyen 78(3).

Persoalan kedua tentang status pusaka

Adakah tanah tersebut harta pusaka arwah atuk?

Pada undang-undang tanah, tidak. Harta pusaka ialah apa yang sah dimiliki si mati sebelum kematiannya dan arwah atuk tidak pernah memiliki tanah itu di sisi undang-undang. Maka ia tidak boleh difaraidkan. Perbezaannya dengan tanah lain yang juga tiada geran, seperti geran yang hilang ataupun rumah yang dibeli tetapi gerannya belum keluar, dihuraikan dalam tanah pusaka tiada geran, apa perlu dibuat.

Setakat itu jawapannya jelas. Tetapi ada satu lapisan lagi yang perlu diterangkan, kerana pembaca laman ini pasti akan bertanya.

Kedudukan pada pandangan syarak

Ada yang menyatakan bahawa harta pusaka dalam Islam juga hanya merujuk kepada harta yang mempunyai dokumen hak milik seperti geran. Kenyataan itu perlu diperhalusi, kerana fiqh tidak mengenal geran.

Dalam fiqh, menghidupkan tanah mati memang memberi pemilikan dan istilahnya ihya al-mawat.

مَنْ أَعْمَرَ أَرْضًا لَيْسَتْ لأَحَدٍ فَهْوَ أَحَقُّ

“Sesiapa yang memakmurkan tanah yang bukan milik sesiapa, maka dialah yang lebih berhak.”

Hadis ini diriwayatkan daripada Aisyah RA dan Urwah menambah bahawa Umar al-Khattab RA menghukum dengannya.³

Lebih daripada itu, al-Mawsu’ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah menyatakan bahawa mazhab Syafie dan Hanbali, berserta Abu Yusuf dan Muhammad daripada mazhab Hanafi, berpendapat sesiapa yang menghidupkan tanah mati tanpa izin pemerintah sekalipun tetap memilikinya. Hanya Abu Hanifah sendiri yang mensyaratkan izin.⁴

Maka pada pandangan klasik mazhab kita, seseorang yang membuka tanah mati memang memilikinya dan sekiranya dia meninggal dunia ia menjadi tirkahnya.

Kalau begitu, mengapa jawapan bagi kes ini tetap bukan pusaka?

Sebabnya bukan ketiadaan geran. Sebabnya ialah tanah itu sukar dikira tanah mati dalam erti fiqh.

Istilah mawat dalam fiqh bermaksud tanah yang tidak bertuan dan tidak dimanfaatkan sesiapa. Mazhab Syafi’i mentakrifkan ihya sebagai memakmurkan tanah terbiar yang tiada pemiliknya.⁶ Di Malaysia, tanah yang tiada hak milik ialah tanah Kerajaan dan mengusahakannya tanpa kebenaran satu kesalahan.² Kesimpulan yang diambil di sini ialah tanah itu ada tuannya, jadi syarat asas ihya tidak terpenuhi sejak mula. Kesimpulan ini dibuat daripada takrif mawat di atas. Tiada kitab yang dirujuk artikel ini yang membincangkan tanah Kerajaan Malaysia secara khusus.

Perlu ditambah bahawa pemerintah memang berhak mengawal selia perkara ini demi kemaslahatan. Malah Abu Hanifah sendiri menjadikan izin pemerintah sebagai syarat.⁴ Jadi tiada percanggahan antara fiqh dengan undang-undang tanah di sini. Yang ada hanyalah keperluan memahami mengapa kaedah klasik itu tidak terpakai pada keadaan kita.

Bila geran itu boleh dicabar?

Satu perkara perlu diseimbangkan sebelum artikel ini ditutup.

Kesimpulan di atas tidak bermakna geran yang dikeluarkan itu tidak boleh dipertikaikan sama sekali. Seksyen 340 memang memberikan hak milik yang tidak boleh disangkal, tetapi seksyen 340(2) menyenaraikan pengecualiannya dan pengecualian yang pertama ialah penipuan ataupun salah nyata yang pihak itu atau ejennya terlibat.⁵

Perkataan salah nyata itu lebih luas daripada penipuan. Ia meliputi kenyataan yang tidak tepat dalam permohonan, bukan penipuan yang berat sahaja.

Maka soalan yang wajar ditanya dalam keadaan seperti ini ialah apa yang dinyatakan dalam borang permohonan dahulu. Siapa yang dinyatakan sebagai pembuka tanah tersebut? Adakah kewujudan waris yang lain dimaklumkan? Adakah sokongan ketua kampung diberi berdasarkan maklumat yang lengkap?

Perlu ditegaskan bahawa kita tidak sedang mengatakan apa-apa berlaku, kerana kita tidak melihat borang itu. Yang dinyatakan hanyalah bahawa pintu itu wujud dan waris yang merasa teraniaya boleh membuat carian rasmi di Pejabat Tanah serta bertanya sama ada fail permohonan tersebut boleh dilihat, sebelum memutuskan langkah seterusnya.

Bagaimana dengan pesanan arwah ayah?

Anak daripada isteri kedua menyebut bahawa ayahnya pernah berpesan tanah itu hendak diberikan kepada beliau dan dua orang adiknya.

Pesanan itu perlu dilihat dengan jujur. Seseorang tidak boleh memberikan apa yang bukan miliknya. Sekiranya ayah mereka tidak memiliki tanah tersebut ketika berpesan, pesanan itu tidak memindahkan apa-apa hak.

Ini tidak bermakna pesanan itu tiada nilai langsung. Ia menunjukkan apa yang dihajati arwah dan ia boleh menjadi asas perbincangan keluarga. Tetapi ia bukan asas tuntutan undang-undang dan membezakan antara dua perkara itu lebih baik daripada membiarkan keluarga berharap kepada sesuatu yang tidak akan menjadi.

Kesimpulan

Tanah yang dibuka arwah atuk bukan harta pusakanya. Sebabnya bukan kerana tiada geran semata-mata, sebaliknya kerana tanah tanpa hak milik di Malaysia ialah tanah Kerajaan dan ia kekal begitu sehingga hak miliknya didaftarkan.

Anak yang memohon kemudian tidak mewarisi apa-apa. Dia memperoleh pemberian hak milik yang baharu daripada Pihak Berkuasa Negeri dan itu urusan antara dia dengan kerajaan negeri.

Pada pandangan syarak pula, kaedah menghidupkan tanah mati memang memberi pemilikan, tetapi ia tidak terpakai di sini kerana tanah Kerajaan bukan tanah mati. Jadi kedua-dua sisi sampai kepada jawapan yang sama, cuma melalui jalan yang berlainan.

Yang perlu difahami waris pula ada tiga. Semak status sebenar tanah tersebut dan jangan bergantung kepada ingatan keluarga. Dapatkan carian rasmi di Pejabat Tanah, termasuk fail permohonan dahulu sekiranya boleh. Bezakan antara rasa tidak puas hati dengan hak yang boleh dituntut, kerana kedua-duanya bukan perkara yang sama.

Kes yang hampir sama tetapi bermula dengan tanah yang DIRAMPAS kerana cukai tidak dibayar dihuraikan dalam adakah pemilikan semula hartanah setelah dirampas dikira pusaka. Di situ jawapannya bergantung pada sama ada perampasan itu dibatalkan ataupun tanah itu diberimilik semula sebagai permohonan baharu.

Tanah yang pernah diluluskan kepada arwah tetapi kelulusannya luput kerana premium tidak dibayar, serta rumah yang dibinanya di atas tanah itu, dihuraikan dalam rumah arwah bapa atas tanah Kerajaan, pusaka atau bukan.

Kes rumah yang didirikan di atas tanah orang lain dihuraikan dalam hak milik tanah dan rumah atas tanah orang lain. Bagi tanah di Sabah pula, jenis hak miliknya menentukan banyak perkara dan ia dihuraikan dalam apakah jenis-jenis geran tanah di Sabah.

Allahu a’lam.