Saya Abu Nuha Nuwairah, Perunding Pewarisan Wasiyyah Shoppe Berhad sejak tahun 2022. Saya juga merupakan lepasan syariah daripada Universiti Islam Imam Muhammad ibn Saud, Riyadh. Insya Allah, saya boleh bantu tuan puan berkaitan dengan pewarisan.
Isi Kandungan
Pengenalan
Apabila seseorang meninggal dunia, antara soalan paling awal yang timbul ialah“Boleh tak guna duit si mati untuk urus belanja kematian?” Dalam masyarakat, perkara ini sering dianggap automatik seolah-olah semua kos pengebumian, kenduri atau batu nisan boleh terus diambil daripada harta pusaka.
Namun, dari sudut hukum Syariah dan pentadbiran pusaka, persoalannya jauh lebih halus dan tertib.
“Harta si mati bukan milik siapa-siapa sebaik sahaja beliau meninggal, ia terikat dengan hak-hak tertentu yang perlu disusun mengikut tertib Syariah.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Tertib Agihan Harta Si Mati
Dalam hukum Islam, harta pusaka tidak boleh terus diagihkan atau digunakan tanpa mengikut empat tertib utama, seperti yang dinyatakan oleh para fuqaha dan diiktiraf dalam sistem undang-undang Malaysia:
- Belanja pengurusan jenazah (tajhiz al-mayyit).
- Bayaran hutang si mati.
- Pelaksanaan wasiat yang sah (maksimum 1/3).
- Pembahagian kepada waris (faraid).
Ini bererti, belanja kematian memang boleh ditolak daripada harta si mati, tetapi hanya dalam had dan tertib tertentu, bukan secara automatik atau mengikut budi bicara keluarga.
Apakah Yang Termasuk Dalam “Belanja Kematian”?
Menurut pandangan jumhur ulama, belanja kematian (tajhiz al-mayyit) hanya meliputi perkara yang diperlukan secara asas untuk menghormati jenazah, iaitu:
- Kain kafan dan peralatan mandi jenazah.
- Upah penggali kubur.
- Pengangkutan jenazah (jika perlu).
- Sewa tanah kubur atau bayaran pengebumian.
- Sedikit makanan dan minuman untuk petugas pengebumian (bukan kenduri).
Imam al-Syarbini menyatakan:
“Perkara yang diperlukan oleh si mati seperti kain kafan, wangian (untuk mengharumkan jenazah), serta upah bagi memandikan dan menggali kuburnya.”
— (Mughni al-Muhtaj)
Apa Yang Tidak Termasuk?
- Jamuan tahlil, kenduri arwah atau majlis doa selamat. Walaupun baik dari segi adat, bukan termasuk keperluan tajhiz, dan tidak boleh ditolak secara automatik.
- Belanja perjalanan waris datang menghadiri pengebumian.
- Kos batu nisan, pagar kubur atau upah imam tahlil berulang kali.
Semua ini boleh dibayar hanya jika semua waris bersetuju selepas kematian, kerana ia bukan tanggungan wajib harta si mati. Pastikan waris yang bersetuju adalah waris yang berakal, baligh dan mampu bertasarruf. Jika ada waris di bawah umur, tidak mampu bertasarruf, maka hak mereka dikekalkan sepertimana asal.
“Adat boleh diteruskan, tapi jangan menafikan hak faraid atas nama belas kasihan.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan
Pandangan Undang-Undang Malaysia
Dalam amalan Pejabat Pusaka Kecil, pegawai hanya membenarkan tolakan belanja kematian jika:
- Resit atau bukti perbelanjaan dikemukakan;
- Jumlahnya munasabah dan berkadar dengan nilai harta;
- Tidak melibatkan majlis sosial atau adat luar keperluan jenazah.
Biasanya, tolakan yang diiktiraf ialah sekitar RM1,000 hingga RM3,000, bergantung kepada lokasi dan kos sebenar. Pegawai juga boleh meminta akuan bersumpah pemohon yang menanggung kos tersebut.
Situasi Praktikal
Dibenarkan: Seorang anak menggunakan RM2,500 daripada akaun si mati untuk urusan mandi jenazah, kafan dan kubur, kemudian menunjukkan resit kepada pegawai, maka layak ditolak daripada harta pusaka.
Tidak Dibenarkan: Keluarga membelanjakan RM5,000 untuk kenduri tahlil 3 malam dan mencatat sebagai “belanja kematian”, maka tidak boleh ditolak, kecuali semua waris menandatangani persetujuan bertulis.
Peranan Pemudah Cara
Pemudah cara harus mendidik waris bahawa:
- Belanja kematian tidak boleh “auto tolak” tanpa bukti;
- Resit atau pengesahan bertulis penting untuk pengesahan pegawai;
- Jika ada perbelanjaan adat, pastikan tidak dicampur dengan kos wajib tajhiz.
Nota untuk waris: Sediakan template “Laporan Belanja Kematian” yang membezakan kos wajib dan kos tambahan untuk membantu pegawai membuat penilaian yang adil.
Kesimpulan
Belanja kematian memang boleh ditolak daripada harta pusaka, tetapi bukan secara automatik dan bukan sewenang-wenangnya. Ia mesti memenuhi syarat tajhiz al-mayyit, disokong dengan bukti munasabah dan diluluskan oleh pegawai berdasarkan tertib Syariah.
“Gunakan harta si mati untuk memuliakan jenazah, bukan untuk berlumba menunjukkan kesedihan.”
— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan