Anggapan Kematian, Mahkamah Mana dan Bukti Apa?

Pendahuluan

Seseorang hilang bertahun-tahun. Hartanya beku, warisnya tidak boleh berbuat apa-apa dan tiada sijil kematian kerana tiada sesiapa tahu sama ada dia sudah meninggal dunia.

Undang-undang menyediakan jalan keluarnya, iaitu perintah anggapan kematian.

Artikel ini menjawab dua soalan prosedur, iaitu mahkamah mana dan bukti apa. Kedudukan hukum orang hilang dalam faraid, termasuk apa yang waris lain terima sementara menunggu dan tarikh kematian yang diambil kira, dihuraikan berasingan dalam pewarisan orang hilang (mafqud).

Mahkamah mana dan berapa tahun

Di sinilah salah faham yang paling kerap berlaku dan ia bukan salah faham yang mudah.

Ramai menyangka jawapannya bergantung kepada agama si hilang. Ia tidak. Ia bergantung kepada tujuan permohonan itu.

Tujuan	Laluan	Peruntukan	Tempoh
Membahagikan pusaka	Sivil	Seksyen 108 Akta 56	Tujuh tahun
Isteri hendak berkahwin semula	Mahkamah Syariah	Seksyen 53 Akta 303	(mengikut Hukum Syarak)

Bagi pusaka, laluannya sivil walaupun si mati orang Islam. Sebabnya pembahagian pusaka itu sendiri berjalan melalui Pejabat Pusaka Kecil, Mahkamah Tinggi Sivil ataupun Amanah Raya Berhad. Maka peruntukan yang terpakai ialah seksyen 108 Akta Keterangan 1950 dan tempohnya tujuh tahun.¹

Akta 303 sendiri mengiktiraf perkara ini. Subseksyen 53(3) menyebut keadaan apabila Mahkamah Tinggi mungkin telah memberi kebenaran menganggap suami itu telah mati, iaitu satu pengakuan terus bahawa laluan sivil memang terbuka kepada orang Islam.²

Makalah dalam jurnal Kanun keluaran Jun 2014 menyatakan perkara yang sama daripada arah kes mahkamah, iaitu waris al-mafqud yang beragama Islam mempunyai pilihan untuk ke mahkamah sivil ataupun mahkamah syariah.³ Penulisnya berhujah mahkamah syariah sepatutnya mempunyai bidang kuasa eksklusif, tetapi itu cadangannya dan bukan kedudukan semasa.

Perlu ditambah bahawa tempoh tujuh tahun itu peruntukan berkanun, bukan sekadar prinsip common law sebagaimana kadangkala disebut.

Di mana letaknya tempoh empat tahun?

Angka empat tahun memang wujud, iaitu dalam seksyen 80 Akta Keterangan Mahkamah Syariah (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1997.⁴

Tetapi ia kaedah keterangan di dalam prosiding Mahkamah Syariah, bukan tempoh yang membuka pembahagian pusaka. Ia terpakai apabila persoalan hidup atau mati itu timbul dalam kes yang memang berada di Mahkamah Syariah, seperti permohonan isteri di bawah seksyen 53.

Jadi sesiapa yang memberitahu keluarga bahawa pusaka boleh dibahagikan selepas empat tahun sedang mencampurkan dua perkara yang berlainan.

Apa yang seksyen itu sebenarnya minta dibuktikan?

Bahagian ini menentukan segala-galanya tentang bukti, jadi ia perlu dibaca sebelum menyenaraikan dokumen.

Seksyen 108 Akta 56 yang terpakai bagi pusaka tidak mengisytiharkan seseorang mati apabila tempohnya cukup. Lafaznya ialah apabila dibuktikan bahawa orang itu tidak didengari khabarnya selama tujuh tahun oleh mereka yang sepatutnya mendengar khabarnya jika dia masih hidup, maka beban membuktikan dia masih hidup berpindah kepada sesiapa yang mendakwa sedemikian.¹ Seksyen 80 Akta 561 disusun dengan lafaz yang sama, cuma tempohnya empat tahun.⁴

Tiga perkara dalam lafaz itu menentukan bukti yang diperlukan.

Tidak didengari khabarnya. Bukan sekadar tidak dijumpai, sebaliknya tiada apa-apa khabar langsung.

Oleh mereka yang sepatutnya mendengar. Inilah bahagian yang paling kerap terlepas pandang. Bukan mana-mana orang, sebaliknya orang yang memang sepatutnya mendengar khabarnya andai dia masih hidup, iaitu keluarga terdekat, majikan dan rakan rapat.

Sepanjang tempoh itu. Lafaz seksyen itu menghendaki tujuh tahun tanpa sebarang khabar, jadi khabar yang diterima di tengah-tengah tempoh bermakna syarat itu belum dipenuhi.¹

Bukti yang menjawab ujian itu

Seksyen itu tidak menyenaraikan dokumen tertentu. Bukti di bawah ialah saranan amalan yang lazim. Setiap satu dipilih kerana ia menjawab satu bahagian ujian di atas. Mahkamah yang menilai sama ada bukti itu mencukupi.

Laporan polis. Ia membuktikan kehilangan itu dilaporkan secara rasmi dan menetapkan tarikh permulaan yang boleh disemak. Tanpa tarikh yang boleh disemak, tempoh empat atau tujuh tahun itu tidak boleh dikira.

Keterangan saksi yang rapat dengan si hilang. Perhatikan perkataan rapat. Saksi yang berguna ialah orang yang memang sepatutnya mendengar khabarnya, iaitu pasangan, anak, adik-beradik, majikan ataupun jiran yang lama. Keterangan orang yang jauh hubungannya tidak menjawab ujian itu, kerana mereka memang tidak dijangka mendengar apa-apa.

Bukti usaha mencari. Iklan, hebahan, aduan kepada pihak berkuasa tempatan, ataupun pertanyaan kepada hospital dan rumah perlindungan. Ia menunjukkan ketiadaan khabar itu bukan kerana tiada sesiapa mencari.

Rekod imigresen. Ia menunjukkan tiada keluar masuk negara dalam tempoh tersebut, iaitu satu lagi saluran khabar yang senyap.

Perhatikan bahawa kesemuanya menjawab soalan yang sama daripada arah yang berlainan, iaitu adakah ketiadaan khabar itu benar-benar bermakna.

Langkah pertama yang menjimatkan masa

Sebelum memfailkan apa-apa, satu semakan wajar dibuat.

Jabatan Pendaftaran Negara menyediakan Permohonan Carian Dalam Daftar Kematian di bawah seksyen 31 dan ia mengesahkan sama ada kematian orang itu sudah pun didaftarkan tanpa pengetahuan keluarga.⁵

Sekiranya ada, sijil kematian itu sendiri sudah memadai dan tiada perintah mahkamah diperlukan langsung. Pemohon yang layak membuat carian ialah ibu bapa, pasangan, anak, adik-beradik serta datuk nenek.⁵

Semakan ini murah dan cepat berbanding permohonan mahkamah, jadi ia patut dibuat dahulu.

Peranan JPN selepas perintah diperoleh

Ada tanggapan bahawa Pejabat Pusaka Kecil, Amanah Raya dan bank hanya mengiktiraf sijil kematian yang dikeluarkan JPN, jadi perintah mahkamah mesti ditukar menjadi sijil dahulu.

Senarai semak rasmi JKPTG bagi petisyen seksyen 8 (Borang A) menunjukkan sebaliknya. Bukti kematian disenaraikan sebagai salinan sijil kematian, cabutan atau carian sijil kematian, ataupun perintah anggapan kematian atau perintah pengesahan kematian daripada Mahkamah Tinggi, iaitu bagi kematian yang tiada sijil kematian atau tiada apa-apa rekod kematian di JPN.⁶ Senarai semak dokumen dalam terma perkhidmatan sebuah syarikat amanah bagi urusan di Pejabat Pusaka Kecil juga menyenaraikannya sebagai pilihan yang setara dengan sijil kematian.⁷

Penafian kepentingan. Penulis laman ini ialah Perunding Pusaka Harta Islam yang berdaftar dengan Wasiyyah Shoppe Berhad, iaitu syarikat amanah yang terma perkhidmatannya dipetik dalam rujukan 7. Sila baca bahagian itu dengan mengetahui perkara tersebut.

Jadi perintah mahkamah itu sendiri diterima sebagai bukti kematian.

Walaupun begitu, mendaftarkannya tetap berfaedah. Jabatan Pendaftaran Negara menyediakan Laporan Anggapan Kematian bagi orang yang hilang melebihi tujuh tahun ataupun disyaki mati sedangkan mayatnya tidak dijumpai.⁵ Agensi lain seperti bank, syarikat insurans dan pendaftar tanah mungkin meminta sijil dan mempunyai kedua-duanya menjimatkan pertanyaan berulang.

Satu perkara wajar diperhatikan pada ambang JPN itu. Ia tujuh tahun, iaitu sepadan dengan seksyen 108 Akta 56 dan bukan dengan tempoh empat tahun Mahkamah Syariah.⁵ Keluarga Islam yang memperoleh perintah pada tahun keempat mungkin mendapati laluan pentadbiran JPN itu belum terbuka kepada mereka dan itu satu lagi sebab perintah mahkamah itu sendiri wajar disimpan dengan baik.

Kedudukan isteri orang yang hilang

Isteri kepada orang yang hilang biasanya memerlukan dua perkara yang berlainan, iaitu kebenaran berkahwin semula dan bahagiannya dalam pusaka.

Seksyen 53 Akta 303 memberi Mahkamah kuasa mengeluarkan perakuan anggapan kematian suami dan lafaznya menyatakan tujuannya dengan jelas, iaitu bagi maksud membolehkan perempuan itu berkahwin semula.²

Subseksyen 53(2) menyifatkan perakuan itu sebagai perakuan kematian suami bagi maksud peruntukan perkahwinan semula seorang balu. Subseksyen 53(3) menyatakan perempuan itu tidak berhak berkahwin semula tanpa perakuan tersebut, walaupun Mahkamah Tinggi mungkin telah memberi kebenaran menganggap suaminya telah mati. Subseksyen 53(4) pula menyatakan perakuan itu hendaklah didaftarkan seolah-olah ia menyebabkan suatu perceraian.²

Seksyen itu tidak menyebut kesan perakuan tersebut kepada hak pusaka. Tujuannya perkahwinan semula, bukan pembahagian harta.

Bagi pusaka, kaedah mazhab Syafi’i ialah apabila kematian orang yang hilang diputuskan, hartanya diberikan kepada sesiapa yang menjadi warisnya pada waktu keputusan itu.⁸ Isteri dalam keadaan ini wajar mendapatkan nasihat tentang bahagiannya sebelum pusaka dibahagikan.

Kedua-dua laluan itu mempunyai tempatnya. Dalam keadaan yang disebut seksyen 53, isteri yang ingin berkahwin semula memerlukan perakuan seksyen itu dan kebenaran Mahkamah Tinggi menganggap suaminya mati tidak memadai baginya.² Keluarga yang ingin membahagikan pusaka memerlukan laluan sivil. Yang berbahaya ialah membuat satu permohonan sedangkan yang diperlukan ialah yang satu lagi.

Kalau orang itu muncul semula

Perintah anggapan kematian bukan pengisytiharan yang muktamad selama-lamanya.

Ia perintah yang dibuat atas keterangan yang ada pada masa itu. Seksyen 108 Akta 56 sendiri hanya memindahkan beban membuktikan bahawa orang itu masih hidup kepada pihak yang mendakwa begitu, jadi anggapan itu boleh disangkal dengan bukti bahawa dia masih hidup.¹

Kemungkinan itu jarang berlaku, tetapi ia sebab yang kukuh untuk tidak tergesa-gesa.

Kesimpulan

Satu soalan mendahului segalanya, iaitu untuk apa perakuan itu diperlukan.

Untuk membahagikan pusaka, laluannya sivil dan tempohnya tujuh tahun, tanpa mengira agama si mati. Untuk membolehkan isteri berkahwin semula, laluannya seksyen 53 Akta 303 di Mahkamah Syariah dan ia didaftarkan seolah-olah ia menyebabkan perceraian.

Keluarga yang tersalah pilih akan mendapati dokumen di tangan mereka tidak menyelesaikan masalah yang mereka hadapi.

Ujiannya pula bukan sekadar berapa lama, sebaliknya sama ada orang yang sepatutnya mendengar khabarnya benar-benar tidak mendengarnya. Setiap dokumen yang dikumpulkan patut menjawab soalan itu dan dokumen yang tidak menjawabnya tidak menguatkan permohonan walaupun ia kelihatan rasmi.

Sebelum semua itu, buat carian dalam daftar kematian di JPN dahulu. Sebahagian keluarga mendapati kematian itu sudah pun didaftarkan dan permohonan mahkamah tidak diperlukan langsung.

Kredit: peringatan bahawa kes sebegini menyentuh emosi keluarga yang masih berharap dan bahawa pegawai serta perunding perlu berhati-hati ketika memberi nasihat mengenainya, dikongsikan oleh Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan. Peruntukan Akta 561, Akta 56 dan maklumat JPN disemak sendiri pada sumber yang dirujuk di atas.