Bapa Penjaga Harta Anak OKU Sampai Bila?

Pendahuluan

Seorang ibu yang sudah bercerai mempunyai anak kurang upaya. Dia bimbang bahawa apabila dia meninggal dunia, bahagian faraid anaknya akan jatuh ke tangan bekas suaminya untuk diuruskan.

Kebimbangan itu berasas dan undang-undang memang meletakkan bapa sebagai penjaga harta yang pertama. Namun undang-undang yang sama memberi ibu itu beberapa jalan dan satu daripadanya boleh dibuat dengan menulis satu ayat dalam dokumennya sendiri.

Sebelum itu, satu perkara perlu dibersihkan dahulu kerana ia mengubah seluruh jawapan.

Kurang upaya bukan bermakna hilang keupayaan

Tanpa perkara ini, seluruh perbincangan di bawah boleh terpakai kepada orang yang salah.

Yang menggerakkan penjagaan harta bukan status kurang upaya. Ia dua perkara sahaja, iaitu umur bawah lapan belas tahun, ataupun kecelaruan mental yang menjadikan seseorang tidak mampu mengurus hal ehwalnya. Kurang upaya yang tidak menyentuh keupayaan undang-undang tidak membuka pintu itu langsung.

Huraian penuh tentang perbezaan itu, berserta sebabnya keluarga yang berniat baik boleh tersilap memohon, ada dalam artikel penjaga harta anak OKU, mahkamah yang mana.

Artikel ini pula mengambil satu keadaan sahaja, iaitu anak yang masih di bawah lapan belas tahun. Soalannya siapa yang sudah pun memegang hartanya dan sampai bila.

Bapa memang penjaga harta yang pertama

Bagi anak yang belum berumur lapan belas tahun, dakwaan bahawa bapa ialah penjaga harta secara automatik memang betul.

Subseksyen 89(1) Enakmen Undang-Undang Keluarga Islam (Negeri Selangor) 2003 menyatakan bahawa walaupun hak hadhanah boleh terletak pada orang lain, bapa ialah penjaga hakiki yang pertama dan utama bagi diri dan harta anaknya yang belum dewasa. ¹

Perkataan walaupun itu penting. Enakmen sendiri memisahkan dua perkara yang kerap dicampur aduk. Ibu yang memegang hadhanah tidak dengan sendirinya memegang penjagaan harta.

Apabila bapa meninggal dunia, hak itu turun mengikut susunan datuk sebelah bapa, wasi yang dilantik menurut wasiat bapa, wasi kepada wasi bapa, wasi datuk sebelah bapa dan wasi kepada wasi datuk. ¹

Susunan itu pula tidak mutlak. Ia tertakluk kepada satu proviso yang jarang disebut, iaitu orang itu mesti seorang Islam, dewasa, siuman dan boleh dipercayai. ¹

Syarat terakhir itulah sandaran sebenar bagi ibu yang bimbang. Bapa yang tidak boleh dipercayai dengan harta bukan berada di luar jangkauan undang-undang dan kebimbangan itu perlu dihujahkan sebagai soal amanah, bukan soal rasa.

Penjagaan itu tamat pada umur lapan belas tahun

Ramai menyangka penjagaan itu berterusan. Sangkaan itu menimbulkan jangkaan yang salah kepada keluarga.

Penjagaan harta di bawah enakmen keluarga tidak berterusan sepanjang hayat anak walaupun dia terus memerlukan sokongan. Subseksyen 89(4) menetapkan seseorang disifatkan belum dewasa bagi maksud penjagaan diri dan harta melainkan dia sudah mencapai umur lapan belas tahun. ¹

Pada hari ulang tahun kelapan belas, kedudukan itu tamat dengan sendirinya.

Bagi anak yang sudah dewasa tetapi benar-benar tidak mampu mengurus hal ehwalnya, jalannya berlainan sama sekali dan ia dihuraikan di bawah.

Empat jalan yang terbuka kepada ibu

Ibu yang mahu menentukan siapa menguruskan harta anaknya mempunyai lebih daripada satu pilihan dan ia berbeza dari segi masa serta kekuatannya.

Jalan	Bila ia berkuat kuasa	Peruntukan
Mengecualikan bapa dalam surat cara yang memberi harta itu	Sebaik harta diberikan	Subseksyen 89(3) enakmen Selangor
Memohon Mahkamah melantik penjaga harta	Selepas perintah dibuat	Subseksyen 91(1) enakmen Selangor
Dilantik menjadi wasi bagi bapa	Selepas kematian bapa	Seksyen 92 enakmen Selangor
Menyatakan pilihan penjaga dalam wasiat sendiri	Apabila Mahkamah melantik penjaga selepas kematian ibu	Kehendak ibu bapa yang telah meninggal dunia diambil kira Mahkamah, subseksyen 90(2) Akta 303

Jalan pertama itulah yang paling terus dan ia yang paling kerap tidak diketahui.

Subseksyen 89(3) menetapkan bahawa susunan penjaga dalam subseksyen 89(1) tidak terpakai apabila terma dan syarat surat cara yang meletakkan harta itu pada kanak-kanak secara nyata mengecualikan orang yang disebut di dalamnya daripada menjalankan penjagaan ke atas harta tersebut. Dalam hal itu, Mahkamah hendaklah melantik seorang penjaga harta kanak-kanak itu.¹

Ertinya ibu yang membuat hibah ataupun wasiat kepada anaknya boleh menulis syarat pengecualian itu di dalam dokumen pemberiannya sendiri. Dia tidak perlu menunggu pertikaian dan dia tidak perlu membuktikan apa-apa tentang bekas suaminya.

Jalan ini terhad kepada harta yang ibu berikan melalui surat cara itu. Bahagian faraid anak, iaitu kebimbangan asal ibu tadi, berpindah mengikut hukum faraid dan bukan melalui surat cara, jadi subseksyen 89(3) tidak menyentuhnya.¹ Wasiat ibu kepada anaknya sendiri pula wasiat kepada waris. Dalam mazhab Syafi’i, wasiat itu sah hanya jika waris yang lain membenarkannya selepas kematian ibu.⁵ Bagi bahagian faraid, yang melindungi anak ialah perlindungan di Pejabat Pusaka Kecil yang dihuraikan di bawah.

Jalan kedua pula terpakai apabila tiada penjaga di sisi undang-undang. Subseksyen 91(1) meletakkan kewajipan melantik penjaga bagi perlindungan dan pemeliharaan harta kanak-kanak itu ke atas Mahkamah dan Mahkamah dipandu terutamanya oleh pertimbangan kebajikan kanak-kanak itu. ¹

Akta 303, iaitu akta setara bagi Wilayah Persekutuan, menyenaraikan perkara yang diambil kira Mahkamah, iaitu umur dan jantina kanak-kanak, perwatakan serta keupayaan penjaga yang dicadangkan, kedekatan pertaliannya, kehendak ibu bapa yang telah meninggal dunia, hubungan sedia ada atau terdahulu penjaga itu dengan kanak-kanak ataupun hartanya dan pilihan kanak-kanak itu sendiri jika dia cukup umur untuk membentuk pilihan yang bernas. ²

Jalan ketiga wajar diketahui kerana ia mengandungi amaran. Seorang ibu yang beragama Islam boleh dilantik dengan sah menjadi wasi bagi bapa, tetapi jika dia tidak dilantik sedemikian, dia tidak boleh membuat apa-apa urusan mengenai harta kanak-kanak itu. ¹

Ramai ibu menyangka kedudukannya sebagai ibu sudah memadai. Enakmen menyatakan sebaliknya dengan jelas.

Jalan keempat pula bukan pelantikan yang berkuat kuasa dengan sendirinya. Susunan dalam subseksyen 89(1) hanya menyebut wasi yang dilantik bapa dan datuk, bukan wasi yang dilantik ibu. ¹ Jadi nama yang ditulis ibu dalam wasiatnya tidak menjadikan orang itu penjaga harta. Nama itu menjadi kehendak ibu yang telah meninggal dunia. Kehendak itu salah satu perkara yang diambil kira Mahkamah apabila melantik penjaga. ² Ibu yang mahu kepastian lebih kukuh bagi harta yang diberikannya sendiri perlu menggunakan jalan pertama.

Had kuasa penjaga harta

Kenyataan bahawa penjaga akan mempunyai kuasa menguruskan segala harta anak adalah terlalu luas. Kuasanya terhad dan hadnya berlainan mengikut bagaimana dia menjadi penjaga.

Bagi penjaga di sisi undang-undang, iaitu bapa dan susunan selepasnya, subseksyen 90(1) enakmen Selangor menetapkan dia tidak mempunyai apa-apa kuasa menjual harta tak alih, kecuali dalam lapan hal yang disenaraikan.¹

Bagi penjaga yang dilantik Mahkamah, hadnya lebih ketat lagi. Akta 303 menyenaraikannya.

Had	Peruntukan Akta 303
Tidak boleh menjual, menggadai, mencagar, menukar ataupun melepaskan milikan harta alih atau tak alih tanpa kebenaran Mahkamah	Subseksyen 96(1)
Tidak boleh memajakkan tanah kanak-kanak bagi tempoh melebihi satu tahun tanpa kebenaran Mahkamah	Subseksyen 96(1)
Pelupusan yang melanggarnya boleh diisytiharkan tak sah	Subseksyen 96(2)
Tidak berkuasa memberi pelepasan yang sah bagi legasi ataupun wang modal, melainkan Mahkamah memerintahkan sebaliknya	Seksyen 97
Perbelanjaan nafkah dan pendidikan diambil daripada pendapatan harta dan tidak melebihi RM300 sebulan tanpa kebenaran Mahkamah	Subseksyen 98(1)
Perlu memberi cagaran, melainkan Mahkamah memerintahkan sebaliknya	Subseksyen 95(1)

Jadual ini disemak pada Akta 303, iaitu akta bagi Wilayah Persekutuan. ² Nombor seksyennya perlu disemak mengikut enakmen negeri masing-masing.

Had RM300 sebulan dalam Akta 303 itu wajar diberi perhatian, kerana ia rendah bagi keperluan anak yang memerlukan rawatan berkala. Angka itu masih sama dalam cetakan semula akta tersebut, tetapi angka setara dalam enakmen negeri perlu disemak pada enakmen masing-masing. Perbelanjaan yang melebihinya memerlukan kebenaran Mahkamah. Subseksyen 98(2) pula membenarkan Mahkamah memerintahkan peruntukan diambil daripada modal apabila pendapatan tidak mencukupi. ²

Tiga kuasa Mahkamah yang lain berguna kepada keluarga yang keadaannya berubah. Mahkamah boleh mentakrif, menyekat ataupun meluaskan kuasa penjaga harta, boleh melantik orang lain bertindak bersama ibu dan boleh pada bila-bila masa memecat mana-mana penjaga, sama ada ibu bapa ataupun bukan.²

Apabila anak sudah mencapai lapan belas tahun

Di sini kedudukan yang dihuraikan sepanjang artikel ini berhenti sepenuhnya. Enakmen keluarga tidak lagi menjadi jalannya dan bapa tidak lagi memegang apa-apa kuasa ke atas harta anaknya.

Sekiranya anak itu berkeupayaan, dia menguruskan hartanya sendiri dan tiada sesiapa perlu dilantik. Sekiranya dia benar-benar tidak mampu mengurus hal ehwalnya akibat kecelaruan mental, jalannya berpindah kepada Mahkamah Tinggi di bawah Akta Kesihatan Mental 2001 dan subseksyen 58(2) membenarkan Mahkamah melantik jawatankuasa harta sahaja tanpa jawatankuasa diri. ³

Laluan itu ada prosedurnya yang tersendiri, iaitu siapa yang boleh memohon, kewajipan memberitahu orang itu sendiri, laporan pakar psikiatri, had kuasa jawatankuasa serta jalan yang lebih murah tanpa jawatankuasa. Kesemuanya dihuraikan dalam artikel penjaga harta anak OKU, mahkamah yang mana, jadi ia tidak diulang di sini.

Bahagian faraid anak itu di Pejabat Pusaka Kecil

Apabila ibu meninggal dunia dan pusakanya diuruskan sebagai pusaka kecil, bahagian anak itu tidak diuruskan melalui Mahkamah Syariah. Ia diuruskan dalam fail yang sama, oleh pegawai yang sama.

Subseksyen 10(1) Akta 98 membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka melantik penjaga bagi kanak-kanak ataupun orang tidak sempurna akal bagi maksud semua prosiding pembahagian pusaka dan prosiding itu berkesan serta mengikat seolah-olah orang itu bukan kanak-kanak. ⁴ Subseksyen 10(2) menghendaki pegawai mengambil kira undang-undang diri atau adat yang menyentuh orang itu, iaitu pintu masuk bagi susunan penjaga dalam enakmen keluarga. ⁴

Bahagian anak itu pula tidak diserahkan terus. Subseksyen 13(2) sebagaimana digantikan pada 2024 mewajibkan pegawai memerintahkan bahagian kanak-kanak ataupun orang tidak sempurna akal dalam harta tak alih didaftarkan atas nama pemegang amanah dan memerintahkan kaveat dimasukkan bagi melindunginya.⁴

Akhirnya, subseksyen 17(2) menyediakan jalan keluar. Apabila waris itu mencapai umur dewasa, ataupun diperakui oleh Pegawai Perubatan Kerajaan tidak lagi tidak sempurna akal, pegawai boleh meminta kaveat ditarik balik serta kepentingan dipindahkan daripada pemegang amanah kepada waris itu sendiri.⁴

Beza antara penjaga dengan pemegang amanah dalam urusan pusaka kecil dihuraikan dengan lebih lanjut dalam seksyen 10 Akta 98.

Kesimpulan

Soalan pertama bukan siapa yang patut menjadi penjaga, tetapi sama ada penjaga harta memang diperlukan. Kurang upaya fizikal ataupun deria tidak menghilangkan keupayaan undang-undang dan anak yang berkeupayaan berhak menerima bahagiannya sendiri.

Bagi anak yang belum berumur lapan belas tahun, bapa memang penjaga harta yang pertama, tetapi kedudukan itu tertakluk kepada syarat bahawa dia Islam, dewasa, siuman dan boleh dipercayai.

Bagi harta yang ibu berikan sendiri, jalan yang paling terus bukan permohonan mahkamah selepas berlaku masalah, tetapi satu ayat pengecualian dalam surat cara hibah ataupun wasiatnya sendiri, mengikut subseksyen 89(3). Selepas itu Mahkamah yang melantik penjaga. Bahagian faraid anak tidak termasuk dalam jalan itu dan wasiat kepada anak sendiri memerlukan persetujuan waris yang lain.

Dan selepas anak itu berumur lapan belas tahun, enakmen keluarga tidak lagi terpakai. Sekiranya dia benar-benar tidak mampu mengurus hal ehwalnya, jalannya Mahkamah Tinggi di bawah Akta Kesihatan Mental 2001.

Nombor di sini nombor Selangor

Perlu ditegaskan bahawa nombor seksyen sepanjang artikel ini nombor enakmen Selangor. Dalam akta Wilayah Persekutuan, ia satu nombor lebih rendah. ²

Isi kedua-dua teks itu hampir serupa. Yang berbeza nombornya, bukan hukumnya. Pembaca di negeri lain perlu menyemak nombor seksyen dalam enakmen keluarga Islam negeri masing-masing.

Langkah memfailkan permohonan itu sendiri, iaitu mahkamah yang mana, siapa yang boleh memohon, apa yang laporan pakar psikiatri mesti timbang serta apa had kuasa penjaga selepas dilantik, dihuraikan dalam cara melantik penjaga harta bagi anak OKU.

Allahu a’lam.