Bolehkah Ayah Biologi Menuntut Hak Jagaan Anak Luar Nikah?

Pendahuluan

Soalan ini datang dengan nada yang hampir selalu sama. Seorang lelaki mahu memikul tanggungjawab terhadap anak yang lahir daripada hubungannya dan dia bertanya sama ada pintu itu terbuka.

Jawapan ringkasnya, pintu itu terbuka tetapi ia sempit dan kedudukan asalnya bukan seperti yang ramai sangka. Titik permulaan bukan pada apa yang boleh dituntut lelaki itu, sebaliknya pada satu ayat dalam akta yang meletakkan jagaan anak tak sah taraf secara eksklusif pada ibu dan saudara maranya.

Kedudukan Anak Luar Nikah Dalam Islam

Anak yang lahir daripada hubungan tanpa akad nikah yang sah tidak dinasabkan kepada lelaki yang menyebabkan kelahirannya, sebaliknya kepada ibunya sahaja. Sandarannya hadis yang masyhur.

الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ، ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ … احْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ

“Anak itu bagi pemilik hamparan dan bagi penzina itu batu. Kemudian baginda bersabda kepada Saudah binti Zamah, berhijablah engkau daripadanya wahai Saudah.”

Kebanyakan orang memetik separuh pertama sahaja. Separuh kedua itu lebih mengajar lagi bagi soalan artikel ini.

Latarnya, Saad bin Abi Waqqas dan Abd bin Zamah bertelagah tentang seorang budak. Nabi SAW menghukumkan nasab budak itu kepada firasy, iaitu kepada Zamah. Namun pada saat yang sama baginda memerintahkan Saudah binti Zamah, isteri baginda, supaya berhijab daripada budak itu, kerana baginda melihat keserupaannya dengan Utbah.¹

Ertinya penetapan nasab untuk satu tujuan tidak dengan sendirinya membawa segala kesan kepada tujuan yang lain. Soal pergaulan dan mahram dinilai berasingan dan itu perkara yang akan kembali penting di hujung artikel ini.

Empat kesan yang ditetapkan Muzakarah

Muzakarah Jawatankuasa Fatwa Majlis Kebangsaan kali ke-44 mengeluarkan Garis Panduan Penamaan dan Kedudukan Anak Tidak Sah Taraf Dari Segi Syarak. Empat kesan disenaraikan, iaitu anak itu tidak dinasabkan kepada lelaki yang menyebabkan kelahirannya, tidak pusaka mempusakai dengannya, tidak menjadi mahram dan lelaki itu tidak boleh menjadi wali nikahnya.²

Kesan ketiga itulah yang paling kerap tertinggal dalam perbincangan awam, padahal ia yang paling memberi kesan praktikal kepada soalan penjagaan.

Satu pandangan yang berbeza di Malaysia

Kedudukan di atas ialah kedudukan Muzakarah Kebangsaan dan ia yang diikuti kebanyakan negeri. Satu negeri mengambil pendirian yang berlainan.

Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis pada mesyuaratnya kali ke-52 memutuskan bahawa anak yang disabitkan nasabnya kepada bapanya melalui mahkamah akan berlaku antara mereka pewarisan, perwalian dalam perkahwinan serta mahramiyyah. Ia diwartakan pada 22 Mac 2021.³

Pembaca di Perlis perlu menyemak kedudukan negerinya sendiri. Huraian penuh kesan pewarisannya ada dalam pewarisan anak zina dan anak tak sah taraf.

Pandangan Undang-Undang Malaysia

Di sinilah peruntukan yang paling penting bagi soalan ini dan ia satu ayat sahaja.

The custody of illegitimate children appertains exclusively to the mother and her relations.

Seksyen 85 Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 meletakkan jagaan anak tak sah taraf secara eksklusif pada ibu dan saudara maranya.⁴ Enakmen negeri mempunyai peruntukan yang setara dengan nombor seksyen yang berbeza.

Perkataan exclusively itu bukan hiasan. Ia bermakna lelaki yang menyebabkan kelahiran tidak berada dalam mana-mana senarai keutamaan, bukan pada tangga pertama dan bukan juga pada tangga terakhir.

Jadi bagaimana pintu itu terbuka?

Melalui satu peruntukan yang lain dan syaratnya berat.

Mahkamah boleh, apabila terdapat hal keadaan luar biasa yang menjadikannya tidak wajar anak itu diserahkan kepada orang dalam senarai biasa, menempatkan anak itu dalam jagaan mana-mana orang lain, ataupun mana-mana persatuan yang objektifnya termasuk kebajikan kanak-kanak.⁴

Di situlah tempat berdirinya lelaki itu, iaitu sebagai orang lain yang memohon atas dasar kebajikan anak, bukan sebagai bapa yang menuntut hak.

Apa yang Mahkamah timbang?

Pertimbangan utamanya ialah kebajikan anak. Tertakluk kepada itu, Mahkamah mengambil kira kehendak ibu bapa anak itu, serta kehendak anak itu sendiri apabila dia cukup umur untuk membentuk pendapat yang bebas.⁴

Kemudian datang satu peruntukan yang menarik arah ke tempat lain daripada yang disangka ramai.

It shall be a rebuttable presumption that it is for the good of a child during his or her infancy to be with his or her mother.

Ada anggapan boleh disangkal bahawa anak semasa kecil lebih baik bersama ibunya dan Mahkamah turut mengambil kira the undesirability of disturbing the life of a child by changes of custody, iaitu betapa tidak eloknya mengganggu hidup seorang anak dengan pertukaran jagaan.⁴

Ertinya bebannya terletak pada pemohon. Bukan ibu yang perlu membuktikan dia layak, sebaliknya pemohon yang perlu menyangkal anggapan itu.

Mahkamah juga boleh membuat perintah jagaan sementara dan boleh mengenakan syarat pada perintah jagaan yang dibuatnya.⁴

Lima syarat kelayakan dan lima sebab hak itu hilang

Sesiapa yang memegang hadhanah mesti memenuhi lima syarat, iaitu Islam, sempurna akal, umur yang melayakkannya memberi kasih sayang yang diperlukan anak, berkelakuan baik dari sudut akhlak Islam, serta tinggal di tempat yang tidak mendedahkan anak kepada risiko moral ataupun fizikal.⁴

Hak hadhanah seorang perempuan pula boleh hilang melalui lima sebab, iaitu perkahwinannya dengan orang yang bukan mahram anak itu sekiranya jagaan itu menjejaskan kebajikan anak, kelakuan tidak bermoral yang terang-terangan, perpindahan kediaman yang menghalang pengawasan, keluar daripada Islam, serta pengabaian ataupun kekejaman terhadap anak.⁴

Sebab pertama itu patut diberi perhatian. Akta sendiri mengambil kira sama ada orang dewasa dalam rumah itu mahram kepada anak berkenaan.

Tempohnya ada hadnya

Hak hadhinah tamat apabila anak mencapai umur tujuh tahun bagi lelaki dan sembilan tahun bagi perempuan. Mahkamah boleh, atas permohonannya, membenarkan ia dikekalkan sehingga sembilan dan sebelas tahun.⁴

Nama Bapa Dalam Sijil Kelahiran

Satu perkara dalam versi lama artikel ini perlu diperbetulkan, kerana ia menghalang orang daripada mengetahui hak yang ada pada mereka.

Versi lama menyatakan nama bapa tidak boleh dimasukkan dalam sijil kelahiran. Itu bukan apa yang tertulis dalam akta.

the Registrar shall not enter in the register the name of any person as father of the child except at the joint request of the mother and the person acknowledging himself to be the father of the child, and that person shall in that case sign the register together with the mother.

Seksyen 13 Akta Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1957 bukan larangan mutlak, sebaliknya satu syarat. Nama itu boleh dimasukkan apabila ibu dan lelaki yang mengaku dirinya bapa memintanya bersama dan lelaki itu menandatangani daftar bersama ibu.⁵

Subseksyen 13A(2) pula pergi selangkah lagi pada wajah teksnya. Nama keluarga anak tak sah taraf lazimnya nama keluarga ibu apabila ibu yang memberi maklumat, tetapi apabila lelaki yang mengaku dirinya bapa di bawah seksyen 13 memintanya, nama keluarga itu boleh menjadi nama keluarga lelaki tersebut.⁵

Di sinilah pembaca perlu berhati-hati, kerana subseksyen 13A(2) itulah yang menjadi pokok pertikaian sehingga ke Mahkamah Persekutuan dan bagi anak Islam keputusannya sudah pun dibuat. Ia dihuraikan di bawah, jadi jangan berhenti membaca pada perenggan ini.

Perlu ditegaskan satu perkara supaya tiada kekeliruan. Peruntukan ini soal rekod pendaftaran, bukan soal nasab. Catatan dalam daftar tidak mengubah kedudukan syarak, iaitu ia tidak menjadikan lelaki itu wali, tidak menjadikan mereka saling mewarisi dan tidak menjadikan mereka mahram.²

Pemisahan ini berjalan ke arah yang bertentangan juga. Ada keadaan nasab memang sabit di sisi undang-undang walaupun tiada sesiapa mendaftarkan apa-apa pengakuan, iaitu apabila anak lahir dalam tempoh empat tahun qamariah selepas sesuatu perkahwinan dibubarkan. Keadaan itu dihuraikan dalam anak didaftarkan atas nama bekas suami.

Peruntukan yang dinamakan salah

Versi lama artikel ini memetik Peraturan 13(1), Peraturan-Peraturan Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1981 (Pindaan 2003). Senarai perundangan subsidiari Pejabat Peguam Negara disemak dan bagi Akta 299 yang tersenarai hanyalah Kaedah-Kaedah Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 2019 berserta kaedah pengkompaunan 2019.⁶

Peruntukan yang sebenarnya mengawal perkara ini berada dalam akta itu sendiri, bukan dalam kaedah.

Isu nama bin atau binti Abdullah

Muzakarah kali ke-57 pada 10 Jun 2003 menetapkan anak tak sah taraf hendaklah dibin ataupun dibintikan Abdullah, ataupun nama Asma al-Husna yang berpangkalkan Abdul.⁷

Pada 27 Julai 2017, Mahkamah Rayuan memutuskan sebaliknya, iaitu Jabatan Pendaftaran Negara boleh membenarkan anak tak sah taraf dibinkan kepada bapa biologinya. Kes itu kemudian dibawa ke Mahkamah Persekutuan.⁷

Pada Februari 2020, panel tujuh hakim Mahkamah Persekutuan membenarkan rayuan Jabatan Pendaftaran Negara dan mengetepikan keputusan Mahkamah Rayuan itu, dengan majoriti empat berbanding tiga. Penghakiman majoriti disampaikan oleh Rohana Yusuf, Presiden Mahkamah Rayuan.⁸⁹

Ertinya kedudukan yang dibuka oleh Mahkamah Rayuan pada 2017 itu tidak kekal. Kerajaan pula menyatakan pada 16 Februari 2020 bahawa tiada cadangan meminda Akta 299.⁹

Dua perkara berlainan yang kerap dicampur

Satu butiran dalam fakta kes itu menjelaskan perbezaan yang halus tetapi penting.

Permohonan itu dibuat oleh bapa melalui semakan kehakiman terhadap keputusan Ketua Pendaftar. Ringkasan Media mencatat bahawa nama bapa itu memang sudah terakam pada masa kelahiran. Yang dipertikaikan bukan kemasukan namanya sebagai bapa, sebaliknya sama ada anak itu boleh mengambil nama lelaki tersebut sebagai nama keluarga ataupun nama patronimik pada sijil kelahiran.⁸

Jadi dua perkara ini perlu diasingkan.

Perkara	Peruntukan	Kedudukannya
Nama lelaki itu dimasukkan sebagai bapa dalam daftar	Seksyen 13	Dibenarkan atas permintaan bersama ibu dengannya dan kedua-duanya menandatangani daftar
Anak mengambil nama lelaki itu sebagai nama keluarga atau patronimik	Subseksyen 13A(2)	Inilah yang dipertikaikan sehingga ke Mahkamah Persekutuan dan rayuan Jabatan Pendaftaran Negara dibenarkan pada Februari 2020

Ertinya tuntutan supaya anak Islam dinamakan dengan nama lelaki tersebut tidak berjaya dalam kes itu.⁸⁹

Apa yang dikatakan penghakiman menentang?

Ringkasan Media rasmi yang diterbitkan bagi kes ini ialah ringkasan bagi penghakiman menentang, iaitu penghakiman yang kalah. Ia tetap berguna kerana ia menyatakan soalan yang ditimbangkan mahkamah.

Tiga soalan kebenaran merayu dijawab oleh hakim yang menentang seperti berikut. Pertama, sama ada Pendaftar boleh merujuk sumber undang-undang Islam tentang kesahtarafan semasa mendaftarkan kelahiran anak Islam, dijawabnya negatif. Kedua, sama ada mahkamah sivil boleh memutuskan soal kesahtarafan anak Islam bagi maksud penamaan dan penasaban, dijawabnya negatif kerana itu perkara eksklusif Mahkamah Syariah. Ketiga, sama ada seksyen 13A terpakai sehingga membolehkan anak Islam dinamakan dengan nama orang yang mengaku dirinya bapa, dijawabnya afirmatif.⁸

Beliau menutup dengan I would dismiss the appeal and affirm the decision of the Court of Appeal.⁸ Oleh sebab itu penghakiman yang kalah, majoriti membuat keputusan yang bertentangan dengannya.

Satu ayat dalam penghakiman menentang itu berguna kepada mana-mana pembaca, tidak kira pihak mana yang menang. Beliau mencatat bahawa sijil kelahiran bukan bukti muktamad tentang paterniti ataupun kesahtarafan seseorang.⁸ Dokumen pendaftaran dan kedudukan syarak memang dua perkara yang berlainan.

Perlu dinyatakan dengan jujur bahawa yang saya baca ialah Ringkasan Media bagi penghakiman menentang, bukan alasan penuh majoriti. Dokumen itu sendiri mencatat bahawa ringkasan hanya membantu memahami penghakiman dan penghakiman penuh sahaja yang muktamad. Jadi apa yang dinyatakan di sini ialah hasil kes itu, bukan huraian alasan majoriti.

Sesiapa yang berdepan urusan sebenar tetap perlu menyemak amalan semasa Jabatan Pendaftaran Negara di kaunter.

Dua Dakwaan Lama yang Dikeluarkan

Versi lama artikel ini mengandungi dua perkara yang tidak dapat disandarkan dan kejujuran menuntut ia dinyatakan.

Pertama, ia mendakwa bahawa dalam beberapa kes mahkamah pernah memberi hak penjagaan kepada ayah biologi, tanpa menamakan satu pun kes. Kedua, ia mengandungi satu petikan blok yang dimulakan dengan Mahkamah Syariah menegaskan bahawa, seolah-olah ia nukilan daripada penghakiman sebenar. Saya tidak menemui sumber bagi kedua-duanya.

Kedua-duanya dikeluarkan. Isinya pula tidak hilang, kerana peruntukan akta yang menggantikannya sebenarnya lebih kuat daripada dakwaan asal. Seksyen 86 memang membenarkan Mahkamah menempatkan anak pada orang lain dan ia peruntukan bertulis yang boleh dibaca sesiapa.⁴

Mahkamah yang mana?

Versi lama mencadangkan pemfailan di Mahkamah Tinggi Sivil di bawah Akta Penjagaan Kanak-Kanak 1961. Bagi anak Islam, cadangan itu bermasalah.

Subseksyen 1(3) akta tersebut menyatakan tiada apa-apa dalamnya terpakai kepada orang yang menganut agama Islam sehingga ia diterima pakai melalui undang-undang yang dibuat Dewan Undangan Negeri dan undang-undang itu pun boleh memperuntukkan bahawa apa-apa yang bertentangan dengan agama Islam tidak terpakai. Subseksyen 1(2) pula menghadkan akta itu kepada Semenanjung Malaysia sahaja.¹⁰

Satu butiran dalam akta yang sama menarik untuk dicatat. Perenggan 1(3)(a) menyebut secara khusus bahawa bagi anak tak sah taraf, agama yang diambil kira ialah agama ibunya.¹⁰ Undang-undang sivil sendiri menjejak anak itu kepada ibunya.

Prosedur Jika Ayah Biologi Ingin Menuntut Penjagaan

Langkah pertama bukan mengumpulkan dokumen, sebaliknya memahami bahawa permohonan ini bermula dari belakang garisan.

Pertama, dapatkan nasihat peguam syarie. Permohonan ini bukan permohonan biasa kerana ia meminta Mahkamah mengetepikan kedudukan yang ditetapkan seksyen 85 dan ia dibuat di Mahkamah Syariah negeri yang berkenaan bagi pihak Islam.

Kedua, bina hujah pada hal keadaan luar biasa, bukan pada pertalian darah. Pertalian darah itulah yang tidak diiktiraf. Yang dinilai Mahkamah ialah sama ada keadaan menjadikannya tidak wajar anak itu kekal dengan ibu ataupun saudara maranya.⁴

Ketiga, sediakan bukti yang menjawab lima syarat kelayakan hadhanah, iaitu Islam, sempurna akal, umur yang sesuai, akhlak yang baik, serta tempat tinggal yang tidak mendedahkan anak kepada risiko moral ataupun fizikal.⁴

Keempat, bersedia menyangkal anggapan bahawa anak semasa kecil lebih baik bersama ibunya dan bersedia menjawab soalan tentang kesan pertukaran jagaan terhadap hidup anak itu.⁴

Satu perkara yang perlu difikir sebelum memohon

Sekiranya anak itu perempuan, ada satu perkara yang wajar difikirkan lebih awal daripada soal prosedur.

Mengikut keputusan Muzakarah kali ke-44, lelaki yang menyebabkan kelahiran bukan mahram kepada anak itu.² Jagaan fizikal seorang anak perempuan oleh lelaki yang bukan mahramnya membawa persoalan pergaulan dan aurat apabila anak itu meningkat umur dan persoalan itu tidak hilang walaupun perintah mahkamah sudah diperoleh.

Akta sendiri menunjukkan kepekaan terhadap perkara yang sama apabila ia menjadikan perkahwinan seorang hadhinah dengan lelaki yang bukan mahram anak sebagai sebab hak hadhanahnya boleh hilang.⁴

Itu bukan bermakna pintunya tertutup. Ia bermakna niat baik perlu disusun dengan cara yang tidak membawa masalah baharu dan nasihat perlu diambil daripada orang yang memahami kedua-dua sisi. Bagi pembaca di Perlis, kedudukan mahramiyyah itu berbeza apabila nasab disabitkan melalui mahkamah.³

Kesimpulan

Aspek	Kedudukan lelaki yang menyebabkan kelahiran	Sandaran
Nasab, bin atau binti	Tidak diiktiraf	Muzakarah ke-44
Wali nikah	Tiada hak	Muzakarah ke-44
Pusaka mempusakai	Tiada	Muzakarah ke-44
Mahram	Bukan mahram, kecuali mengikut pendirian Perlis apabila nasab disabitkan mahkamah	Muzakarah ke-44 dan Fatwa Perlis ke-52
Jagaan sebagai hak	Tiada, kerana ia eksklusif kepada ibu dan saudara maranya	Seksyen 85 Akta 303
Jagaan sebagai permohonan	Boleh, apabila ada hal keadaan luar biasa	Seksyen 86 Akta 303
Nama dimasukkan sebagai bapa dalam daftar	Boleh, atas permintaan bersama ibu dengannya	Seksyen 13 Akta 299
Anak mengambil namanya sebagai nama keluarga	Tuntutan sedemikian tidak berjaya di Mahkamah Persekutuan pada Februari 2020	Subseksyen 13A(2) Akta 299 dan Rayuan Sivil 01-43-09/2017(W)

Islam menolak nasab dalam keadaan ini, tetapi ia tidak menolak kasih sayang, nafkah mahupun perlindungan terhadap anak yang tidak bersalah. Yang ditolak ialah hak yang dituntut atas nama pertalian darah, bukan tanggungjawab yang dipikul atas nama kebajikan.

Dua perkara patut dibawa pulang. Kedudukan asalnya ialah jagaan eksklusif ibu dan saudara maranya, jadi permohonan ini bermula dari belakang garisan. Dan sebelum memohon, soal mahram perlu difikirkan lebih awal daripada soal borang, kerana ia tidak selesai dengan perintah mahkamah.

Kedudukan pewarisan anak ini dihuraikan dalam pewarisan anak zina dan anak tak sah taraf, manakala cara merancang harta untuknya tanpa melalui faraid ada dalam perancangan harta bagi anak tak sah taraf.