Anak Didaftarkan atas Nama Bekas Suami, Sah Nasabnya?

Pendahuluan

Soalan ini datang daripada keluarga yang baru mendapat tahu sesuatu yang tidak mereka jangka dan jawapannya selalunya bukan jawapan yang mereka sangka.

Nasab menentukan siapa mewarisi siapa. Ia bukan soal nama pada sijil kelahiran semata-mata dan ia juga bukan soal ujian darah. Ia soal kaedah yang ditetapkan syarak, kemudian dikanunkan dalam enakmen keluarga Islam.

Artikel ini mengambil satu keadaan yang kerap berlaku lalu menunjukkan apa yang undang-undang sebenarnya katakan tentangnya.

Soalan

Seorang isteri mendapati suaminya mempunyai seorang anak yang dibinkan kepadanya.

Anak itu anak bekas isteri suaminya. Ia dikandung selepas mereka berpisah, tetapi didaftarkan menggunakan sijil nikah lama sehingga nama bekas suami tercatat sebagai bapa.

Bagaimana kedudukan nasab anak itu?

Jawapan ringkas

Nasab anak itu berkemungkinan besar memang sabit kepada bekas suami dan bukan kerana sijil kelahiran itu.

Sebabnya undang-undang menasabkan anak yang lahir dalam tempoh empat tahun qamariah selepas perceraian kepada bekas suami, selagi bekas isteri belum berkahwin lain. Satu-satunya jalan menafikannya ialah lian di hadapan mahkamah dan hanya bekas suami sendiri yang boleh membuatnya.

Apa yang firash sebenarnya bermaksud?

Dua hadis selalu dibawa dalam perbahasan ini dan kedua-duanya menjawab soalan yang berlainan.

Hadis pertama menetapkan kaedahnya.

الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ

“Anak itu milik firash dan bagi penzina hanyalah batu.”

Firash bermaksud tempat tidur dan maksudnya di sini ialah ikatan perkahwinan yang sah.¹ Kaedahnya bahawa anak dinasabkan kepada pemilik firash, iaitu suami dan lelaki yang berzina tidak mendapat apa-apa hak ke atas anak itu.

Perhatikan apa yang kaedah ini sebenarnya lakukan. Ia tidak bertanya siapa bapa biologi. Ia menyandarkan nasab kepada ikatan perkahwinan dan itu memang tujuannya, iaitu supaya kedudukan anak tidak tergantung pada dakwaan sesiapa.

Hadis kedua pula memberi amaran kepada orang yang mengaku nasab yang bukan miliknya.

مَنِ ادَّعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ وَهْوَ يَعْلَمُ أَنَّهُ غَيْرُ أَبِيهِ فَالْجَنَّةُ عَلَيْهِ حَرَامٌ

“Sesiapa yang mengaku dirinya anak kepada selain bapanya, sedangkan dia mengetahui bahawa lelaki itu bukan bapanya, maka syurga haram ke atasnya.”

Ancamannya berat dan syaratnya perlu diperhatikan.² Ia mengenai orang yang mengetahui bahawa lelaki itu bukan bapanya, lalu tetap mengaku. Hadis ini terletak dalam Kitab al-Faraid, iaitu kitab pusaka, kerana kesan nasab yang palsu paling terasa ketika harta dibahagi.

Dua hadis ini tidak bercanggah. Yang pertama menetapkan siapa bapa di sisi syarak dan yang kedua melarang seseorang menuntut nasab yang syarak tidak berikan kepadanya.

Empat tahun, bukan enam bulan

Di sinilah salah faham yang paling kerap berlaku, termasuk dalam versi asal artikel ini.

Ramai menyangka nasab terputus sebaik perceraian berlaku, ataupun selepas enam bulan. Undang-undang tidak berkata begitu.

Seksyen 110 Akta 303 menetapkan bahawa apabila seorang anak lahir kepada seorang perempuan lebih enam bulan qamariah dari tarikh perkahwinan, ataupun dalam tempoh empat tahun qamariah selepas perkahwinan itu dibubarkan sama ada oleh kematian ataupun perceraian dan perempuan itu belum berkahwin semula, maka nasab anak itu sabit pada lelaki tersebut.³

Perhatikan dua tempoh yang berlainan dalam satu ayat itu.

Enam bulan qamariah dikira dari tarikh akad dan ia tempoh minimum kandungan. Anak yang lahir kurang daripada itu selepas akad tidak boleh dinasabkan kepada suami, kerana ia bermakna kandungan itu bermula sebelum perkahwinan.

Empat tahun qamariah pula dikira dari tarikh bubar dan ia tempoh maksimum kandungan yang diterima. Selagi anak itu lahir dalam tempoh tersebut dan bekas isteri belum berkahwin lain, undang-undang sendiri yang menasabkannya kepada bekas suami.

Dari mana datangnya dua angka ini dan kenapa fuqaha menerima tempoh sepanjang empat tahun, dihuraikan dalam tempoh kehamilan wanita.

Ertinya mendaftarkan anak itu atas nama bekas suami dalam tempoh tersebut bukan semestinya penipuan. Ia mungkin memang kedudukan lalai di sisi undang-undang.

Bila nasab memang tidak sabit?

Tiga keadaan mengeluarkan anak itu daripada seksyen 110.

Pertama, apabila anak lahir lebih empat tahun qamariah selepas perkahwinan dibubarkan. Di situ nasabnya tidak sabit kepada lelaki itu, melainkan dia ataupun mana-mana warisnya sendiri yang menegaskan bahawa anak itu anaknya.⁴

Kedua, apabila bekas isteri sudah berkahwin semula. Syarat belum berkahwin semula itu tertulis dalam seksyen 110 sendiri.³

Ketiga, apabila bekas isteri sudah mengisytiharkan iddahnya tamat, tetapi dengan satu syarat yang penting. Pengisytiharan itu tidak memutuskan nasab sekiranya anak itu tetap lahir kurang daripada empat tahun qamariah dari tarikh bubar.⁴

Perhatikan bahawa ketiga-tiganya perkara yang boleh dibuktikan dengan tarikh, bukan dengan dakwaan tentang siapa berhubung dengan siapa.

Lian sebagai jalan menafikan nasab

Seksyen 110 tidak berhenti pada menetapkan nasab. Ia terus menyatakan jalannya.

Lelaki itu boleh menafikan atau tidak mengakui anak itu melalui lian, di hadapan Mahkamah.³

Dua perkara perlu difahami tentang jalan ini.

Pertama, hanya lelaki itu sendiri yang boleh membuatnya. Bukan isteri barunya, bukan keluarganya dan bukan waris yang bimbang tentang pusaka. Sekiranya dia tidak berbuat apa-apa, nasab itu kekal sabit.

Kedua, ia perkara mahkamah, bukan perkara pejabat pendaftaran. Mengadu kepada Jabatan Pendaftaran Negara boleh membetulkan catatan, tetapi catatan bukan nasab.

Berkaitan dengan itu, seseorang lelaki juga boleh mengaku seorang anak sebagai anaknya yang sah melalui iqrar, tetapi syaratnya ketat. Antaranya nasab anak itu belum sabit pada orang lain dan lelaki itu dengan ibu anak tersebut boleh berkahwin dengan sah pada masa anak itu dikandung.⁵ Syarat terakhir itu menutup jalan iqrar bagi anak yang dikandung daripada hubungan yang tidak sah.

Sijil kelahiran bukan penentu nasab

Perkara ini perlu dinyatakan dengan tegas kerana ia punca banyak salah faham.

Pendaftaran kelahiran di Semenanjung diatur oleh Akta Pendaftaran Kelahiran dan Kematian 1957 dan akta itu terpakai kepada semua orang di Semenanjung Malaysia tanpa mengira agama.⁶

Akta itu memang mempunyai peruntukan yang berkaitan. Bagi anak tak sah taraf, Pendaftar tidak boleh memasukkan nama sesiapa sebagai bapa kecuali atas permintaan bersama ibu dengan orang yang mengaku dirinya bapa dan orang itu mesti menandatangani daftar bersama ibu.⁶

Tetapi perhatikan apa yang peruntukan itu tidak lakukan. Ia tidak menentukan nasab. Ia mengatur catatan. Sama ada anak itu tak sah taraf pada mulanya ialah soalan syarak dan jawapannya datang daripada seksyen 110, bukan daripada borang.

Maka dua perkara berjalan berasingan. Nama pada sijil kelahiran ialah rekod pentadbiran, manakala nasab ialah kedudukan syarak yang menentukan hak pusaka. Akta sivil yang mengesahkan taraf anak bagi bukan Islam pula tidak mencapai orang Islam langsung. Sebabnya dihuraikan dalam artikel adakah Akta Kesahtarafan 1961 terpakai kepada orang Islam.

Seksyen 13 itu membawa huraian yang panjang apabila lelaki yang mengaku dirinya bapa memang bukan suami kepada ibu anak tersebut, termasuk keputusan Mahkamah Persekutuan tentang nama keluarga. Perbincangan penuhnya ada dalam bolehkah ayah biologi menuntut hak jagaan anak luar nikah.

Kesan sebenarnya kepada pusaka

Inilah sebab artikel ini berada di laman pusaka.

Sekiranya nasab sabit melalui seksyen 110 dan bekas suami tidak menafikannya melalui lian, maka anak itu memang waris kepada bekas suami. Dia mewarisi sebagaimana anak yang lain dan dia juga mewarisi daripada keluarga sebelah bapa itu.

Tetapi sebabnya bukan sijil kelahiran. Sebabnya nasab yang sabit di sisi undang-undang. Perbezaan itu penting, kerana ia menentukan cara masalah ini diselesaikan. Membetulkan sijil tidak menyelesaikan apa-apa selagi nasab kekal sabit dan lian menyelesaikannya walaupun sijil belum dibetulkan.

Sekiranya nasab tidak sabit, iaitu dalam tiga keadaan yang disebut tadi, maka anak itu bukan waris walaupun namanya tercatat pada sijil. Pegawai pusaka bekerja daripada perintah mahkamah dan daripada senarai waris yang disahkan, bukan daripada sijil kelahiran semata-mata.

Kedudukan anak yang memang tidak sabit nasabnya kepada mana-mana lelaki dihuraikan dalam artikel pewarisan anak zina dan anak tak sah taraf.

Kesimpulan

Soalan yang betul bukan sama ada nama itu patut ada pada sijil. Soalan yang betul ialah bilakah anak itu lahir dan berapa lama selepas perceraian.

Dalam tempoh empat tahun qamariah selepas bubar dan selagi bekas isteri belum berkahwin lain, nasab anak itu sabit kepada bekas suami. Itu kedudukan undang-undang, bukan kelemahan pendaftaran.

Jalan menafikannya ada, iaitu lian di hadapan mahkamah dan hanya bekas suami sendiri yang boleh menempuhnya. Selagi dia tidak berbuat demikian, anak itu kekal warisnya dan pusaka akan dibahagikan atas dasar itu.

Bagi keluarga yang menghadapi keadaan ini, perkara pertama yang perlu dikumpulkan bukan pendapat sesiapa, sebaliknya tarikh. Tarikh perceraian, tarikh kelahiran dan sama ada bekas isteri sudah berkahwin semula. Ketiga-tiganya menentukan jawapan sebelum apa-apa perbahasan bermula.