Pelantikan Penjaga Harta bagi Anak Angkat

Pendahuluan

Ibu bapa angkat yang merancang dengan betul biasanya sudah menyelesaikan satu bahagian, iaitu bagaimana harta itu sampai kepada anak angkat mereka. Hibah semasa hidup, wasiat tidak melebihi satu pertiga, ataupun amanah.

Yang selalu tertinggal ialah bahagian yang kedua. Selepas harta itu sampai, siapa yang memegangnya sehingga anak itu cukup umur.

Soalan itu bukan soalan pentadbiran semata-mata. Ia mempunyai peruntukannya sendiri dalam undang-undang keluarga Islam, dengan had kuasa yang ketat ke atas sesiapa yang dilantik. Artikel ini tentang bahagian kedua itu. Cara memberi harta kepada anak angkat pula ada dalam artikel pewarisan harta anak angkat.

Kenapa soalan ini timbul bagi anak angkat?

Puncanya satu ayat yang menetapkan bahawa nasab tidak berpindah kerana pengangkatan.

ٱدْعُوهُمْ لِـَٔابَآئِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ ٱللَّهِ

“Panggillah anak-anak angkat itu dengan berbinkan kepada bapa-bapa mereka sendiri; cara itulah yang lebih adil di sisi Allah.”

Kesannya kepada soal penjagaan harta langsung dan di sinilah kebanyakan orang tersilap sangka.¹

Undang-undang meletakkan bapa sebagai penjaga semula jadi yang pertama dan utama bagi diri dan harta anaknya yang belum dewasa. Apabila bapa mati, kedudukan itu turun mengikut susunan yang ditetapkan, bermula dengan bapa kepada bapa, kemudian wasi yang dilantik melalui wasiat bapa dan seterusnya.²

Perhatikan asas kedudukan itu. Ia datang daripada nasab, bukan daripada siapa yang membesarkan anak tersebut. Bapa angkat bukan bapa dari sudut nasab, jadi dia tidak memperoleh kuasa ke atas harta anak angkatnya dengan sendirinya, walaupun dialah yang memberikan harta itu.

Umur dewasa bagi maksud penjagaan diri dan harta ialah lapan belas tahun.²

Tiga pintu yang membawa kepada mahkamah

Apabila tiada sesiapa yang memegang kedudukan itu di sisi undang-undang, mahkamah yang mengambil alih. Ada tiga keadaan yang membawa ke situ dan ketiga-tiganya boleh berlaku kepada anak angkat.

Pintu pertama ialah surat cara pemberian itu sendiri. Apabila terma dokumen yang meletakkan harta itu pada kanak-kanak dengan nyata mengecualikan orang-orang dalam susunan tadi daripada menjaga harta tersebut, maka mahkamah yang hendaklah melantik penjaga harta.²

Ini yang paling kurang diketahui orang. Bapa angkat yang menulis dokumen hibah ataupun wasiatnya boleh memasukkan peruntukan itu sendiri, lalu memindahkan soal penjagaan harta terus kepada mahkamah dan bukan membiarkannya jatuh kepada susunan nasab.

Pintu kedua ialah ketiadaan penjaga di sisi undang-undang. Dalam keadaan itu, kewajipan melantik penjaga bagi perlindungan dan pemeliharaan harta kanak-kanak tersebut terletak pada mahkamah. Dalam membuat pelantikan itu, mahkamah hendaklah berpandukan terutamanya kepada pertimbangan kebajikan kanak-kanak tersebut.⁴

Pintu ketiga ialah kematian bapa dan datuk tanpa wasiat yang melantik penjaga. Di sini undang-undang menyenaraikan siapa yang boleh membawa kanak-kanak itu ke hadapan mahkamah, iaitu penghulu, pegawai polis yang tidak rendah daripada pangkat Sarjan, mana-mana orang yang memegang jagaan kanak-kanak itu, ataupun orang yang mempunyai kuasa Pelindung di bawah Akta Kanak-Kanak 2001.⁸

Perkataan memegang jagaan itu yang memberi ibu bapa angkat tempat berdiri. Mereka tidak perlu menjadi waris ataupun penjaga di sisi nasab untuk membawa perkara itu ke hadapan mahkamah.

Apa yang mahkamah timbang?

Mahkamah tidak menilai siapa yang paling rapat sahaja. Undang-undang menyenaraikan perkara yang diambil kira, iaitu umur dan jantina kanak-kanak itu, perwatakan serta keupayaan penjaga yang dicadangkan, rapatnya pertalian orang itu dengannya, kehendak ibu bapa yang sudah meninggal dunia jika ada dan hubungan sedia ada ataupun terdahulu antara penjaga yang dicadangkan dengan kanak-kanak itu atau dengan hartanya.⁴

Satu lagi yang jarang disebut. Apabila kanak-kanak itu sudah cukup umur untuk membentuk pilihan yang bijak, mahkamah boleh mengambil kira pilihannya sendiri.⁴

Had kuasa penjaga yang dilantik mahkamah

Bahagian ini yang paling perlu difahami sebelum sesiapa bersetuju menjadi penjaga harta, kerana kuasanya jauh lebih sempit daripada yang disangka.

Penjaga yang dilantik mahkamah tidak boleh menjual, menggadai, mencagar, menukar ataupun melepaskan milikan mana-mana harta kanak-kanak itu tanpa kebenaran mahkamah. Dia juga tidak boleh memajakkan tanah kanak-kanak itu bagi tempoh melebihi satu tahun.⁶ Pelupusan yang bercanggah dengan peruntukan itu boleh diisytiharkan terbatal dan mahkamah boleh memerintahkan harta tersebut dipulihkan.⁶

Penjaga itu juga perlu memberi jaminan dalam jumlah yang ditetapkan melainkan mahkamah memerintahkan sebaliknya dan perlu mengemukakan akaun pada tempoh yang diperintahkan serta membayar apa-apa baki yang diperakui terhutang daripadanya ke dalam mahkamah.⁵

Bagi nafkah pula, penjaga boleh membuat peruntukan yang munasabah daripada pendapatan harta itu bagi nafkah dan pendidikan kanak-kanak tersebut. Tetapi jumlah melebihi tiga ratus ringgit sebulan tidak boleh digunakan tanpa kebenaran mahkamah.⁶ Angka itu kekal sama pada teks Akta 303 sebagaimana pada 1 Januari 2014, iaitu teks disatukan terkini yang diterbitkan Pejabat Peguam Negara bagi akta ini.

Satu peruntukan yang menyentuh terus keadaan anak angkat perlu disebut berasingan. Penjaga yang dilantik mahkamah tidak berkuasa memberi pelepasan yang sah bagi apa-apa legasi ataupun wang modal yang kena dibayar kepada kanak-kanak itu, melainkan mahkamah memerintahkan sebaliknya.⁶

Wasiat kepada anak angkat memang satu legasi. Ertinya wang wasiat itu tidak boleh sekadar diserahkan kepada penjaga lalu dianggap selesai dan perkara itu perlu diselesaikan pada peringkat perintah mahkamah, bukan pada peringkat pembayaran.

Mahkamah pula boleh menentukan, menyekat ataupun meluaskan kuasa penjaga itu setakat yang perlu bagi kebajikan kanak-kanak tersebut. Ia juga boleh memecatnya pada bila-bila masa lalu melantik orang lain.⁵

Perlu disebut juga bahawa penjaga di sisi nasab pun tidak bebas. Bagi harta tak alih, dia tiada kuasa menjual kecuali dalam lapan keadaan yang disenaraikan, antaranya apabila kanak-kanak itu tiada punca sara hidup lain dan jualan itu benar-benar perlu bagi nafkahnya, ataupun apabila harta itu dalam bahaya musnah.³

Perintah khas apabila hartanya kecil

Undang-undang menyedari bahawa kos ke mahkamah boleh menelan harta yang sedang cuba dilindungi. Maka ada satu jalan yang lebih ringan.

Apabila pada pertimbangan mahkamah wajar supaya harta modal kanak-kanak itu disediakan bagi nafkah, pendidikan ataupun kemajuannya dengan cara yang mengelakkan perbelanjaan memohon kepada mahkamah, mahkamah boleh tidak melantik penjaga harta. Sebaliknya ia memerintahkan kesemua harta kanak-kanak itu diletakkan di tangan seorang yang dilantiknya, dengan kuasa penuh menguruskannya mengikut budi bicaranya sendiri. Resit orang itu pula menjadi pelepasan yang sah.⁷

Mahkamah masih boleh memerintahkan orang itu mengemukakan akaun dan boleh membatalkan perintah tersebut atas apa-apa sebab yang memadai.⁷

Kalau anak itu ada tuntutan dalam pusaka kecil

Ada satu andaian yang perlu diperbetulkan di sini dan saya sendiri menyangkanya pada mulanya.

Oleh sebab anak angkat bukan waris, mudah disangka bahawa mekanisme penjaga dalam Akta 98 tidak boleh sampai kepadanya langsung. Sangkaan itu tidak tepat. Subseksyen 10(1) tidak memakai perkataan waris. Ia terpakai kepada sesiapa yang dinamakan dalam petisyen sebagai benefisiari ataupun penuntut kepada pusaka itu atau kepada mana-mana kepentingan di dalamnya dan juga sesiapa yang pada pandangan pegawai berkepentingan dalam pembahagian tersebut.⁹

Anak angkat yang menerima wasiat memang penuntut kepada satu kepentingan dalam pusaka. Maka pegawai boleh melantik seorang yang sesuai dan wajar menjadi penjaganya bagi maksud segala prosiding pembahagian itu.⁹

Tetapi satu peruntukan lain lebih sempit dan perbezaannya perlu diperhatikan. Peruntukan yang mewajibkan bahagian kanak-kanak dalam harta tak alih didaftarkan atas nama pemegang amanah berserta kaveat menyebut bahagian seorang benefisiari.¹⁰ Lafaz itu tidak seluas lafaz penuntut tadi.

Perbandingan penuh antara penjaga di bawah Akta 98 dengan pemegang amanah selepas perintah ada dalam artikel seksyen 10 Akta 98, manakala bezanya dengan wakil litigasi ada dalam artikel penjaga ad litem dengan penjaga harta.

Kesimpulan

Bapa ialah penjaga harta anaknya yang belum dewasa secara semula jadi, tetapi kedudukan itu datang daripada nasab. Bapa angkat tidak memperolehnya dengan sendirinya, walaupun dialah yang memberikan harta tersebut.

Maka soal penjaga harta bagi anak angkat hampir selalu berakhir di mahkamah dan itu bukan kelemahan dalam perancangan. Itu memang jalan yang disediakan undang-undang dan ia boleh dirancang lebih awal dengan menulis peruntukan pengecualian itu terus ke dalam dokumen hibah ataupun wasiat.

Yang perlu diingat oleh sesiapa yang bersetuju menjadi penjaga ialah kuasanya sempit. Dia tidak boleh menjual tanpa kebenaran mahkamah, perlu memberi jaminan, perlu mengemukakan akaun, terikat dengan had bulanan bagi perbelanjaan daripada pendapatan dan tidak boleh memberi pelepasan yang sah bagi wang wasiat tanpa perintah mahkamah.

Satu nota terakhir tentang tempat. Peruntukan yang dipetik dalam artikel ini daripada akta Wilayah Persekutuan, sedangkan nombor seksyen di negeri lain berbeza walaupun isinya serupa. Selangor misalnya lebih satu sepanjang bahagian ini, iaitu seksyen 88 Akta 303 bersamaan seksyen 89 enakmen Selangor dan seksyen 90 bersamaan seksyen 91. Semak tajuk seksyen, bukan nombornya.