Bilakah Lelaki Mendapat Dua Kali Ganda?

Pendahuluan

Soalan ini paling kerap ditanya tentang faraid dan ia biasanya ditanya begini. Mengapa lelaki mendapat dua kali ganda berbanding perempuan.

Sebelum menjawab mengapa, ada satu perkara yang perlu diperiksa dahulu. Andaian dalam soalan itu sendiri tidak tepat.

Nisbah itu tidak berlaku pada semua waris

Ayat yang menetapkan nisbah dua banding satu menyebutnya dalam konteks yang khusus.¹

يُوصِيكُمُ ٱللَّهُ فِيٓ أَوۡلَٰدِكُمۡۖ لِلذَّكَرِ مِثۡلُ حَظِّ ٱلۡأُنثَيَيۡنِ

“Allah mewasiatkan kepada kamu mengenai anak-anak kamu, iaitu bahagian seorang lelaki sama dengan bahagian dua orang perempuan.”

Perhatikan bahawa ayat itu menyebut anak-anak kamu. Ia bukan kenyataan umum bahawa setiap lelaki mengambil dua kali ganda setiap perempuan dalam apa jua keadaan.

Tiga keadaan di bawah menunjukkan bahawa nisbah itu memang bukan kaedah yang menyeluruh.

Adik-beradik seibu menerima sama rata

Inilah contoh yang paling jelas, kerana pada mereka nisbah itu tidak berlaku langsung.

Al-Lahim menyatakan bahawa lelaki dalam kalangan adik-beradik seibu sama seperti perempuan mereka, sama ada ketika seorang diri mahupun ketika berkumpul.² Seorang sahaja daripada mereka menerima satu perenam tanpa mengira lelaki atau perempuan. Apabila mereka ramai, mereka berkongsi satu pertiga sama rata.

Seorang saudara lelaki seibu dan seorang saudara perempuan seibu menerima jumlah yang sama banyak.

Ibu dan bapa sama-sama satu perenam

Apabila si mati meninggalkan anak lelaki, ibu dan bapa masing-masing menerima satu perenam.³ Bapa tidak mengambil baki dalam keadaan itu, kerana anak lelaki yang mengambilnya.⁴

Dua orang tua, satu lelaki dan satu perempuan, menerima angka yang sama banyak daripada harta anak mereka.

Perempuan yang menerima kadar tetap

Anak perempuan tunggal menerima satu perdua. Angka itu tidak dibandingkan dengan sesiapa dan tidak bergantung pada kehadiran mana-mana lelaki.

Isteri pula menerima satu perempat atau satu perlapan mengikut ada atau tiada anak dan bukan mengikut bilangan lelaki dalam kes itu.

Bilakah nisbah itu berlaku?

Nisbah dua banding satu berlaku pada satu keadaan yang khusus, iaitu apabila seorang perempuan mengambil baki bersama-sama lelaki yang setaraf dengannya.

Keadaan itu dinamakan asobah bi al-ghayr. Empat golongan perempuan boleh masuk ke dalamnya, iaitu anak perempuan bersama anak lelaki, cucu perempuan bersama cucu lelaki, saudara perempuan seibu sebapa bersama saudara lelakinya dan saudara perempuan sebapa bersama saudara lelakinya.⁵

Di luar keadaan itu, perempuan menerima kadarnya sendiri dan kadar itu tidak dikira sebagai separuh daripada sesiapa.

Kenapa nisbah itu ada?

Setelah soalannya diletakkan pada tempat yang betul, barulah sebabnya dapat difahami.

Syarak membezakan tanggungjawab kewangan antara lelaki dengan perempuan.⁶

ٱلرِّجَالُ قَوَّٰمُونَ عَلَى ٱلنِّسَآءِ بِمَا فَضَّلَ ٱللَّهُ بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖ وَبِمَآ أَنفَقُواْ مِنۡ أَمۡوَٰلِهِمۡ

“Kaum lelaki itu penanggung dan pemelihara bagi kaum perempuan, kerana Allah melebihkan sebahagian mereka atas sebahagian yang lain dan kerana mereka membelanjakan sebahagian daripada harta mereka.”

Perbezaan itu kelihatan pada beberapa perkara yang berlainan.

Perempuan dicukupkan keperluannya melalui nafkah wajib daripada bapanya, anak lelakinya, saudara lelakinya atau kerabatnya yang lain. Dia sendiri tidak diwajibkan menanggung nafkah sesiapa.

Lelaki pula ditaklifkan menanggung nafkah isteri, anak-anak dan kerabat yang berhak. Dia juga yang membayar mahar, menyediakan tempat tinggal, makanan, pakaian, kos pengajian anak dan perbelanjaan perubatan keluarga.

Kesannya satu perkara yang mudah dilihat. Harta yang diterima seorang lelaki akan keluar semula kepada orang lain. Harta yang diterima seorang perempuan kekal miliknya sendiri dan tiada sesiapa berhak menuntutnya.

Apabila realitinya terbalik

Di sinilah keberatan sebenar pembaca biasanya muncul. Bagaimana pula apabila anak perempuan yang menanggung keluarga sedangkan anak lelaki tidak.

Keadaan itu memang berlaku dan bilangannya tidak sedikit. Jawapannya ada dua bahagian.

Bahagian pertama, tanggungjawab lelaki tidak gugur hanya kerana ada orang lain yang memikulnya. Anak perempuan yang menanggung keluarganya melakukan sesuatu yang di luar kewajipannya dan itu kebaikan yang dikira di sisi Allah. Anak lelaki yang mengabaikan kewajipannya pula tetap akan disoal.

Bahagian kedua, kewajipan nafkah itu sendiri diukur mengikut kemampuan.⁷

لِيُنفِقۡ ذُو سَعَةٖ مِّن سَعَتِهِۦۖ وَمَن قُدِرَ عَلَيۡهِ رِزۡقُهُۥ فَلۡيُنفِقۡ مِمَّآ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ

“Hendaklah orang yang mampu memberi nafkah menurut kemampuannya dan sesiapa yang disempitkan rezekinya hendaklah dia memberi nafkah daripada apa yang Allah berikan kepadanya.”

Ayat itu bukan pintu keluar bagi orang yang enggan berusaha. Ia mengukur kewajipan mengikut kemampuan sebenar, bukan menggugurkannya.

Satu perkara yang perlu ditegaskan di sini. Faraid tidak boleh diubah kerana sebahagian orang tidak menunaikan tanggungjawabnya. Kadar yang ditetapkan syarak tetap berjalan dan kegagalan seseorang memikul amanahnya ialah masalah dia dengan Allah. Keluarga yang mahu memberi lebih kepada seorang waris ada jalan yang sah untuk itu, iaitu melalui hibah semasa hidup atau melalui persetujuan selepas kematian yang dibuat dengan cara yang betul.

Kesimpulan

Soalan yang betul bukan mengapa lelaki mendapat dua kali ganda, tetapi bilakah ia berlaku.

Ia berlaku apabila lelaki dan perempuan yang setaraf mengambil baki bersama-sama sebagai asobah. Di luar keadaan itu, adik-beradik seibu menerima sama rata dalam semua keadaan, ibu dan bapa menerima satu perenam yang sama banyak apabila ada anak dan perempuan yang memegang kadar tetap menerima angkanya sendiri tanpa dibandingkan dengan sesiapa.

Sebab di sebalik nisbah itu ialah perbezaan tanggungjawab kewangan. Harta lelaki keluar semula kepada orang lain, manakala harta perempuan kekal miliknya. Apabila realitinya terbalik, yang berubah ialah tanggungjawab seseorang di sisi Allah, bukan kadar yang ditetapkan syarak.

Jawapan kepada bantahan yang lebih luas terhadap kadar ini dihuraikan dalam adakah faraid mendiskriminasi perempuan. Senarai penuh waris perempuan berserta kadarnya pula ada dalam sepuluh waris perempuan dalam faraid.