Syarikat Arwah Bankrap, Wajibkah Waris Bayar Hutangnya?

Pendahuluan

Seseorang bertanya tentang hutang syarikat. Ada perniagaan yang berdaftar sebagai enterprise, ada yang Sendirian Berhad dan ada yang Berhad. Dia melihat kes syarikat yang sudah bankrap, tetapi pemiliknya tidak bankrap dan masih hidup seperti biasa. Bagaimana itu boleh berlaku? Dan kalau pemilik itu meninggal dunia, adakah hutang syarikatnya menjadi hutang yang mesti dibayar daripada harta pusaka?

Soalan ini penting kerana ramai keluarga menyangka semua hutang yang ada kaitan dengan arwah mesti dilunaskan sebelum faraid. Ada juga yang menyangka sebaliknya, iaitu hutang perniagaan tiada kaitan langsung dengan keluarga. Kedua-dua sangkaan itu boleh salah. Jawapannya bergantung kepada satu perkara, iaitu siapa sebenarnya yang berhutang.

Siapa sebenarnya yang berhutang?

Bentuk pendaftaran perniagaan menentukan sama ada perniagaan itu satu orang yang berasingan di sisi undang-undang atau tidak. Daripada situ lahir jawapan kepada siapa penghutangnya.

Enterprise, hutangnya hutang arwah sendiri

Perniagaan enterprise berdaftar di bawah Akta Pendaftaran Perniagaan 1956. Akta itu mendaftarkan orang yang memiliki dan menjalankan perniagaan, bukan mewujudkan entiti baharu.¹ Maka di sisi undang-undang, pemilik dan perniagaannya satu.

Kesannya, enterprise tidak boleh bankrap dengan sendirinya. Hutang kepada pembekal, sewa kedai, pinjaman bank atas nama perniagaan dan gaji pekerja yang tertunggak semuanya hutang pemilik secara peribadi. Jika hutang itu tidak dibayar, yang boleh dibankrapkan ialah pemiliknya.

Apabila pemilik enterprise meninggal dunia, hutang perniagaan itu menjadi hutang si mati seperti hutang peribadinya yang lain. Allah SWT menyebut bahawa pusaka dibahagikan selepas wasiat dan hutang dilunaskan.² Hutang itu terikat pada harta peninggalannya seperti hutang terikat pada barang gadaian.³

مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِى بِهَآ أَوْ دَيْنٍ

“(Pembahagian itu) ialah sesudah diselesaikan wasiat yang telah diwasiatkan oleh si mati, dan sesudah dibayarkan hutangnya.”

Di Malaysia, pegawai pusaka kecil diwajibkan membuat peruntukan bagi membayar hutang si mati daripada harta pusaka, dari mana pun hutang itu timbul, sebelum bakinya diagihkan kepada waris.⁴ Maka pemiutang enterprise boleh menuntut daripada harta pusaka. Mereka tidak boleh menuntut daripada harta waris sendiri. Huraian penuhnya ada dalam artikel hutang arwah ayah atau suami, wajibkah waris membayarnya.

Perkongsian, harta arwah turut menanggung

Perniagaan perkongsian (firma) juga bukan entiti yang berasingan. Akta Perkongsian 1961 menetapkan setiap pekongsi bertanggungan bersama dengan pekongsi lain bagi semua hutang firma yang timbul semasa dia menjadi pekongsi. Selepas dia meninggal dunia, harta pusakanya juga bertanggungan bagi hutang itu setakat yang masih belum dijelaskan.⁵

Akta itu meletakkan satu syarat yang jarang diketahui. Tanggungan harta pusaka itu tertakluk kepada pembayaran hutang peribadi arwah terlebih dahulu.⁵ Maka pemiutang peribadi arwah dibayar dahulu daripada hartanya, kemudian barulah pemiutang firma menuntut bakinya. Perkongsian itu sendiri terbubar dengan kematian seorang pekongsi, kecuali perjanjian perkongsian menetapkan sebaliknya.⁵ Nasib aset firma selepas kematian dihuraikan dalam artikel waris tidak boleh tuntut terus aset perniagaan perkongsian.

Sendirian Berhad dan Berhad, hutangnya hutang syarikat

Di sinilah jawapan kepada kes syarikat bankrap tetapi pemiliknya tidak.

Syarikat yang diperbadankan di bawah Akta Syarikat 2016 mempunyai keperibadian undang-undang yang berasingan daripada ahlinya.⁶ Syarikat itu sendiri yang berkontrak, memiliki aset dan berhutang. Pemilik yang dipanggil pemegang saham bukan penghutangnya.

Kebanyakan syarikat di Malaysia ialah syarikat berhad menurut syer. Tanggungan ahlinya terhad kepada amaun yang belum dibayar atas saham yang dipegangnya, jika ada.⁶ Syarikat ini sama ada syarikat persendirian yang namanya berakhir dengan Sendirian Berhad (Sdn. Bhd.) atau syarikat awam yang namanya berakhir dengan Berhad (Bhd.).⁶ Kedua-duanya sama dari sudut ini. Pemegang saham hanya boleh kehilangan wang yang dilaburkannya dalam saham, bukan harta peribadinya yang lain.

Akta itu juga membenarkan syarikat tidak berhad, yang namanya berakhir dengan perkataan Sendirian sahaja tanpa Berhad. Tanggungan ahli syarikat jenis ini tiada had.⁶ Syarikat jenis ini jarang ditemui, tetapi namanya perlu diperiksa sebelum membuat kesimpulan.

Dari sudut fiqh, Majma’ al-Fiqh al-Islami al-Duwali membincangkan bentuk syarikat moden dalam dorah keempat belasnya di Doha pada tahun 2003. Ia mentakrifkan syarikat liabiliti terhad sebagai syarikat yang tanggungan rakan kongsinya ditentukan sekadar bahagian setiap seorang dalam modal. Syarikat perkongsian pula ditakrifkan sebagai syarikat yang rakan kongsinya bertanggungan secara peribadi dengan semua harta mereka. Majma’ memutuskan bahawa asal hukum syarikat ialah harus selagi ia bebas daripada perkara yang haram.⁷

Maka hutang Sendirian Berhad atau Berhad bukan hutang arwah. Ia tidak berada dalam tanggungan peribadinya. Pemiutang syarikat tidak boleh menuntutnya daripada harta pusaka semata-mata kerana arwah pemilik atau pengarah syarikat itu.

Syarikat tidak bankrap, tetapi digulung

Perkataan bankrap dalam perbualan harian sebenarnya merujuk kepada dua proses yang berlainan di sisi undang-undang. Individu dibankrapkan, manakala syarikat digulung.

Mahkamah boleh memerintahkan sesebuah syarikat digulung apabila syarikat itu tidak mampu membayar hutangnya.⁶ Syarikat disifatkan tidak mampu membayar hutang antaranya apabila pemiutang menyerahkan notis tuntutan dan syarikat gagal menjelaskannya dalam tempoh dua puluh satu hari.⁶ Aset syarikat kemudian dijual oleh pelikuidasi dan hasilnya dibahagikan kepada pemiutang. Susunan bayaran itu dan nasib baki hutang yang tidak terbayar dihuraikan dalam artikel siapa yang melunaskan hutang syarikat yang bankrap.

Apabila aset syarikat tidak mencukupi, baki hutang itu biasanya tidak berpindah kepada pemegang saham. Inilah sebabnya syarikat boleh digulung sedangkan pemiliknya tidak bankrap. Prinsip yang sama terpakai selepas pemilik itu meninggal dunia. Saham arwah dalam syarikat itu memang harta pusaka, tetapi nilainya mungkin sudah tiada. Yang diwarisi ialah saham yang tidak bernilai, bukan hutang syarikat.

Bila hutang syarikat menjadi tanggungan pusaka?

Ada empat keadaan apabila hutang syarikat berhad boleh dituntut daripada harta pusaka arwah. Keadaan pertama paling kerap berlaku.

Arwah menandatangani jaminan peribadi

Bank dan pembiaya jarang memberi pinjaman kepada syarikat kecil tanpa jaminan peribadi daripada pengarahnya. Jaminan ialah kontrak untuk melaksanakan janji atau melunaskan tanggungan orang lain apabila orang itu gagal.⁸ Tanggungan penjamin pula setara dengan tanggungan penghutang asal, kecuali kontrak menetapkan sebaliknya.⁸

Dengan menandatangani jaminan itu, hutang syarikat menjadi hutang arwah juga. Ia hutang peribadinya kerana janjinya sendiri, bukan kerana dia pemilik syarikat. Fuqaha mazhab Syafi’i menyatakan pemiutang boleh menuntut daripada penjamin dan juga daripada penghutang asal. Jika salah seorang daripada mereka meninggal dunia, hutang yang bertempoh itu menjadi matang ke atas yang meninggal sahaja.⁹

وَلَوْ مَاتَ أَحَدُهُمَا حَلَّ عَلَيْهِ دُونَ الْآخَرِ

“Jika salah seorang daripada mereka berdua (penjamin dan penghutang asal) mati, hutang itu menjadi matang ke atasnya dan tidak ke atas yang seorang lagi.”

Maka pemiutang boleh menuntut jaminan itu daripada harta pusaka arwah seperti hutang peribadinya yang lain. Al-Syirbini menambah bahawa jika hutang itu diambil daripada harta peninggalan penjamin, warisnya tidak boleh menuntut balik daripada penghutang asal sebelum tempoh hutang itu tiba.⁹ Dalam konteks syarikat, ini bermakna harta pusaka boleh menuntut semula daripada syarikat itu kemudiannya. Namun syarikat yang sudah digulung jarang mempunyai baki aset untuk membayarnya.

Undang-undang kontrak di Malaysia menetapkan kematian penjamin membatalkan jaminan berterusan bagi urus niaga akan datang sahaja, kecuali kontrak menetapkan sebaliknya.⁸ Hutang yang sudah wujud sebelum kematian kekal dijamin. Waris perlu mencari surat jaminan itu dan membaca syaratnya, kerana kebanyakan jaminan bank mempunyai fasal tersendiri tentang kematian penjamin. Hak dan batas tanggungan penjamin secara umum dihuraikan dalam artikel penjamin hutang, sampai tahap mana dia perlu menanggung.

Caruman KWSP pekerja yang tidak dibayar

Akta Kumpulan Wang Simpanan Pekerja 1991 menjadikan pengarah syarikat bertanggungan bersama syarikat itu bagi caruman yang tidak dibayar. Ini termasuk sesiapa yang menjadi pengarah dalam tempoh caruman itu kena dibayar.¹⁰ Maka jika arwah pengarah syarikat yang tidak mencarum untuk pekerjanya, KWSP boleh menuntut tunggakan itu daripada harta pusakanya walaupun syarikat itu sendiri yang berhutang.

Saham yang belum dibayar penuh

Apabila syarikat digulung, setiap ahli wajib menyumbang kepada aset syarikat. Bagi syarikat berhad menurut syer, sumbangan itu tidak melebihi amaun yang belum dibayar atas sahamnya.⁶ Jika ahli itu sudah meninggal dunia, wakil dirinya bertanggungan membayar sumbangan itu daripada harta pusaka.⁶ Kebanyakan saham syarikat kecil sudah dibayar penuh semasa diperuntukkan, jadi keadaan ini jarang berlaku.

Perniagaan dijalankan untuk menipu pemiutang

Jika dalam penggulungan didapati perniagaan syarikat dijalankan dengan niat menipu pemiutang, Mahkamah boleh mengisytiharkan sesiapa yang sengaja terlibat bertanggungjawab secara peribadi tanpa had bagi hutang syarikat itu. Permohonan itu dibuat oleh pelikuidasi, pemiutang atau penyumbang.⁶ Liabiliti terhad melindungi pemilik yang jujur tetapi gagal, bukan pemilik yang menjadikan syarikat sebagai topeng.

Syarikat berhutang kepada arwah

Keadaan sebaliknya juga kerap berlaku. Ramai pemilik syarikat kecil memasukkan wang peribadi ke dalam syarikat sebagai pinjaman pengarah apabila aliran tunai sempit.

Harta pusaka bukan sahaja harta yang ada di tangan, tetapi semua harta dan hak yang sabit yang ditinggalkan si mati.¹¹ Maka pinjaman arwah kepada syarikatnya ialah hutang syarikat kepada arwah. Ia sebahagian daripada harta pusaka. Jika syarikat itu sedang digulung, pentadbir pusaka boleh membuat tuntutan sebagai pemiutang. Dalam syarikat yang tidak bankrap pula, ia perlu dituntut atau diselesaikan sebelum pusaka dibahagikan.

Wajibkah waris membayar hutang syarikat?

Jawapan hukumnya mengikut jawapan siapa yang berhutang.

Hutang yang menjadi tanggungan arwah, sama ada hutang enterprise, bahagian hutang firma atau jaminan yang ditandatanganinya, mesti dilunaskan daripada harta pusaka sebelum faraid. Ia bukan pilihan. Nabi SAW bersabda bahawa jiwa orang mukmin tergantung dengan hutangnya sehingga hutang itu dilunaskan bagi pihaknya.¹²

نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ

“Jiwa orang mukmin tergantung dengan hutangnya sehingga hutang itu dilunaskan bagi pihaknya.”

Hutang syarikat berhad yang tidak dijamin arwah pula bukan hutangnya. Ia tidak wajib dibayar daripada harta pusaka dan tidak boleh ditolak daripada bahagian waris. Waris yang membayarnya daripada harta pusaka tanpa persetujuan semua waris sebenarnya membelanjakan harta orang lain.

Dalam semua keadaan, harta waris sendiri tidak menanggung hutang arwah mahupun hutang syarikatnya. Jika hutang arwah melebihi harta pusakanya, pusaka itu ditadbir mengikut cara yang dihuraikan dalam artikel hutang melebihi harta, apa jadi kepada pusaka.

Kesimpulan

Kes syarikat bankrap tetapi pemiliknya tidak boleh berlaku hanya pada syarikat berhad. Sendirian Berhad dan Berhad ialah entiti yang berasingan daripada pemiliknya. Hutangnya hutang syarikat. Syarikat yang tidak mampu membayar hutang digulung tanpa membankrapkan pemegang sahamnya.

Enterprise dan perkongsian berbeza. Hutang perniagaan enterprise ialah hutang pemiliknya sendiri. Harta pusaka pekongsi pula turut menanggung hutang firma selepas hutang peribadinya dibayar. Kedua-duanya dibayar daripada harta pusaka sebelum faraid.

Bagi syarikat berhad, waris perlu menyemak empat perkara sebelum menolak tuntutan pemiutang. Adakah arwah menandatangani jaminan peribadi? Adakah caruman KWSP pekerja tertunggak semasa dia menjadi pengarah? Adakah sahamnya belum dibayar penuh? Adakah mahkamah mengisytiharkan dia terlibat dalam perniagaan yang menipu? Jika jawapannya tidak, hutang syarikat itu bukan hutang arwah. Bentuk perniagaan arwah dan apa yang menjadi pusaka daripadanya dihuraikan dalam artikel apa jadi pada perniagaan apabila pemilik meninggal dunia.