Anak Angkat, Anak Tak Sah Taraf dan Anak Asuh dalam Faraid

Pendahuluan

Kasih sayang dalam keluarga Melayu selalunya melangkaui pertalian darah. Ramai pasangan membesarkan anak angkat, menjaga anak saudara ataupun memelihara anak orang lain sejak bayi dan menganggap mereka anak sendiri.

Faraid pula tidak bekerja atas dasar kasih. Ia bekerja atas dasar nasab, iaitu pertalian keturunan yang sabit di sisi syarak. Artikel ini membandingkan empat kategori anak yang kerap bercampur dalam perbualan, lalu menerangkan jalan yang sah bagi anak yang tidak mewarisi.

Empat kategori yang perlu dibezakan

Kategori	Maksudnya	Kedudukan dalam faraid
Anak sah taraf	Nasabnya sabit kepada bapa menurut syarak	Waris
Anak tak sah taraf	Nasabnya tidak sabit kepada lelaki itu	Mewarisi ibunya sahaja
Anak angkat	Diambil dan dibela, tiada pertalian nasab	Bukan waris
Anak diserah asuh	Dijaga tanpa pengangkatan berdaftar	Bukan waris

Perhatikan bahawa tiga daripada empat kategori itu membawa jawapan yang sama terhadap pusaka lelaki itu, iaitu tidak mewarisinya. Yang membezakannya hanyalah cara hubungan itu terbentuk. Anak pasangan daripada perkahwinan lain yang turut dibesarkan di rumah yang sama pula ialah anak tiri. Kedudukannya dihuraikan dalam perbezaan anak kandung dan anak tiri.

Apa yang menjadikan seorang anak itu waris?

Asasnya satu kaedah yang masyhur.

الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ

“Anak itu milik pemilik firasy dan bagi penzina hanyalah batu.”

Anak dinasabkan kepada lelaki yang menjadi suami dalam perkahwinan itu, manakala orang yang berzina tidak mendapat apa-apa.¹

Undang-undang bertulis menterjemahkannya dengan tempoh yang khusus. Seksyen 110 Akta Undang-Undang Keluarga Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1984 menetapkan nasab sabit pada seorang lelaki apabila anak dilahirkan lebih enam bulan qamariah dari tarikh perkahwinan, ataupun dalam tempoh empat tahun qamariah selepas perkahwinan itu dibubarkan sedangkan perempuan itu belum berkahwin semula.²

Huraian penuh tentang tempoh itu, termasuk keadaan yang mengeluarkan anak daripadanya, ada dalam artikel nasab anak yang didaftarkan atas nama bekas suami.

Anak tak sah taraf mewarisi sebelah ibu

Apabila nasab tidak sabit kepada lelaki itu, pertalian dengan ibu tidak pernah terputus. Maka anak tak sah taraf mewarisi ibunya dan ibunya mewarisi dia, manakala antara anak itu dengan lelaki yang menyebabkan kelahirannya tiada pewarisan langsung.

Kedudukan itu dihuraikan sepenuhnya berserta dalilnya dalam artikel pewarisan anak zina dan anak tak sah taraf.

Sijil pengangkatan tidak menukar nasab

Di sinilah salah faham yang paling mahal berlaku.

Perkara pertama yang perlu diketahui ialah Akta Pengangkatan 1952 langsung tidak terpakai kepada orang Islam. Seksyen 31 akta itu menyatakannya dari dua arah sekali gus, iaitu orang Islam tidak boleh mengambil anak di bawahnya dan anak yang beragama Islam tidak boleh diambil oleh sesiapa pun di bawahnya.³

Keluarga Islam di Semenanjung hanya mempunyai satu laluan, iaitu pendaftaran di bawah Akta Pendaftaran Pengangkatan 1952.⁴ Apa yang dikeluarkan di bawahnya ialah salinan diperakui catatan dalam daftar pengangkatan, bukan sijil kelahiran baharu dan seksyen 11 menegaskan bahawa pendaftaran mahupun ketiadaannya tidak menjejaskan kesahan pengangkatan itu.⁴

Ertinya dokumen itu rekod, bukan perintah yang menukar taraf. Nasab anak itu kekal sebagaimana asalnya dan dia bukan waris kepada ibu bapa angkatnya.

“Ramai ibu bapa angkat fikir sijil pengangkatan memberi hak faraid, padahal ia hanya bukti penjagaan, bukan nasab.”

— Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan

Kesan lengkap pengangkatan kepada pusaka, termasuk hak anak angkat terhadap keluarga kandungnya sendiri, dihuraikan dalam artikel pewarisan harta anak angkat.

Siapa yang memutuskan nasab apabila dipertikaikan?

Penentuan itu bidang kuasa Mahkamah Tinggi Syariah.

Bagi Wilayah Persekutuan, perenggan 46(2)(b) Akta Pentadbiran Undang-Undang Islam (Wilayah-Wilayah Persekutuan) 1993 menyenaraikan bidang kuasa sivil mahkamah itu. Subperenggan (iii) meliputi kesahtarafan, manakala subperenggan (ix) meliputi penentuan orang yang berhak mendapat bahagian dalam harta pusaka serta kadar bahagian masing-masing.⁵ Subperenggan kedua itulah asas sijil faraid.

Bagi Selangor, penentuan orang yang berhak mendapat bahagian dalam harta pusaka orang Islam terletak di bawah subperenggan 61(3)(b)(ix) Enakmen Pentadbiran Agama Islam (Negeri Selangor) 2003.⁹

Satu perkara wajar diketahui oleh keluarga yang sudah memegang dokumen mahkamah. Sijil faraid tidak boleh didaftarkan di pejabat tanah bagi tujuan menukar nama dalam geran dan sebabnya dihuraikan dalam artikel sijil faraid tidak cukup untuk tukar nama geran.

Jalan yang sah untuk membela anak yang bukan waris

Faraid menutup satu pintu, tetapi syarak membuka pintu yang lain. Yang penting pintu itu dibuka semasa hidup, bukan diharapkan berlaku sendiri selepas kematian.

Hibah ialah pemberian yang berkuat kuasa semasa hidup pemberi. Harta yang dihibahkan tidak dimiliki penerima dengan akad semata-mata, sebaliknya dengan penerimaan yang diizinkan pemberi.⁸ Apabila penerimaan itu sempurna, harta itu sudah menjadi milik penerima sebelum kematian berlaku, jadi ia tidak masuk ke dalam pengiraan faraid.

Wasiat pula berkuat kuasa selepas kematian dan di sinilah satu perkara yang perlu diperbetulkan. Bagi anak angkat dan anak asuh yang memang bukan waris, wasiat setakat satu pertiga harta berkuat kuasa tanpa memerlukan persetujuan waris.⁶ Persetujuan hanya diperlukan apabila penerimanya seorang waris, ataupun apabila kadarnya melebihi satu pertiga.⁷

Perbezaan itu penting kerana ramai menyangka setiap wasiat memerlukan tanda tangan semua waris. Bagi anak angkat, wasiat dalam had satu pertiga itu jalan yang paling terus.

Perbahasan hibah dan wasiat itu sendiri ada di laman adik-beradik kami, iaitu Solusi Harta.

Kesimpulan

Faraid tidak mengukur kasih sayang. Ia mengukur nasab dan nasab ditentukan oleh syarak serta disahkan oleh Mahkamah Syariah apabila dipertikaikan.

Anak angkat, anak asuh dan anak tak sah taraf tidak mewarisi bapa itu secara faraid. Anak tak sah taraf tetap mewarisi sebelah ibunya dan itu perbezaan yang perlu diingat.

Bagi keluarga yang mahu membela anak yang bukan waris, jawapannya bukan berharap pada sijil pengangkatan. Jawapannya hibah semasa hidup ataupun wasiat dalam had satu pertiga dan kedua-duanya perlu disiapkan sebelum kematian datang.

Kredit: kenyataan tentang salah faham sijil pengangkatan dikongsikan oleh Tuan Seh Nilamuddin bin Hassan. Peruntukan akta serta huraian di atas ditambah kemudian daripada sumber yang dirujuk.