Tugas dan Tanggungjawab Pentadbir Harta Pusaka

Pendahuluan

Selepas seseorang meninggal dunia, hartanya tidak bergerak dengan sendiri. Akaun bank dibekukan, tanah kekal atas nama si mati dan hutang masih tertunggak. Orang yang diberi kuasa untuk menyelesaikan semua itu ialah pentadbir harta pusaka.

Ramai yang dilantik menjadi pentadbir menyangka tugasnya hanya menandatangani borang dan menunggu harta dibahagi. Sebenarnya undang-undang meletakkan kewajipan yang berat ke atasnya. Dia memegang harta itu sebagai amanah, membayar hutang dahulu, membahagi baki kepada waris yang berhak dan boleh dipaksa menunjukkan akaun. Kuasanya juga boleh ditarik balik kalau dia tidak amanah.

Artikel ini menerangkan siapa pentadbir, apa tugasnya mengikut akta, perkara yang dia tidak boleh buat sendiri dan apa yang waris boleh buat apabila pentadbir tidak menjalankan tugasnya.

Siapa pentadbir harta pusaka?

Seksyen 2 Akta Probet dan Pentadbiran 1959 mentakrifkan pentadbir sebagai orang yang diberi surat kuasa mentadbir oleh mahkamah bagi mentadbir pusaka si mati mengikut undang-undang.¹ Apabila si mati meninggal tanpa wasiat, seksyen 30 akta yang sama menetapkan surat kuasa itu diberikan kepada seorang atau lebih daripada orang yang berkepentingan dalam baki pusaka.

Bagi pusaka kecil, iaitu pusaka yang tidak melebihi RM5 juta, surat kuasa itu tidak semestinya datang daripada mahkamah. Subseksyen 13(4) Akta Harta Pusaka Kecil (Pembahagian) 1955 membenarkan Pegawai Pembahagian Pusaka sendiri memberikan surat kuasa mentadbir apabila keadaan kes memerlukannya, sama ada menggantikan perintah pembahagian ataupun bersamanya.² Surat kuasa itu dikeluarkan dalam Borang F. Sejak 15 Julai 2024 ia boleh diberikan kepada lebih daripada seorang.³

Pentadbir berbeza daripada wasi. Wasi dilantik oleh si mati sendiri dalam wasiatnya lalu memohon probet, manakala pentadbir dilantik oleh mahkamah atau pegawai apabila tiada wasi. Akta 97 menyebut kedua-duanya dengan satu nama, iaitu wakil diri (personal representative), dan kebanyakan tugas di bawah terpakai kepada kedua-duanya. Perbezaan antara pentadbir, wasi, pemegang amanah dan wakil kuasa dihuraikan dalam artikel beza pentadbir harta, pemegang amanah dan wakil kuasa.

Apakah tugas utama pentadbir?

Mengumpul harta dan memegangnya sebagai amanah

Tugas pertama pentadbir ialah mengumpul harta si mati. Subseksyen 68(1) Akta 97 menetapkan bahawa harta orang yang meninggal tanpa wasiat dipegang oleh wakil dirinya atas amanah.⁴ Harta alih dikutip lalu ditukar menjadi wang mengikut keperluan, dan pentadbir boleh menangguhkan penjualan selama yang difikirkannya wajar.

Pentadbir juga boleh menuntut hak si mati. Seksyen 59 memberinya kuasa yang sama seperti si mati semasa hidup untuk menyaman dan mengutip hutang yang terhutang kepada si mati.⁴ Maknanya wang sewa yang belum dibayar, pinjaman yang diberikan si mati kepada orang lain dan pampasan yang belum dituntut semuanya menjadi tanggungjawab pentadbir untuk dikutip.

Perkataan amanah itu penting. Pentadbir bukan pemilik harta. Dia memegangnya bagi pihak orang lain, iaitu pemiutang dahulu dan kemudian waris.

Membayar belanja pengebumian dan hutang dahulu

Harta tidak boleh dibahagi selagi hak lain belum diselesaikan. Subseksyen 68(2) Akta 97 mewajibkan wakil diri membayar belanja pengebumian, belanja pentadbiran, hutang dan tanggungan lain daripada wang pusaka itu sebelum apa-apa dibahagi.⁴ Subseksyen 69(3) pula menetapkan turutan harta yang dipakai untuk membayarnya mengikut Bahagian II Jadual Pertama apabila pusaka itu mencukupi.

Bagi pusaka kecil, subseksyen 13(1) Akta 98 mewajibkan pegawai membuat peruntukan bagi duti harta pusaka, belanja pengebumian dan hutang si mati dalam perintahnya sebelum baki dibahagi.² Turutan hak ini sama dengan yang diajar dalam fiqh, iaitu belanja pengurusan jenazah, hutang dan wasiat sebelum faraid. Huraiannya ada dalam artikel lima hak yang perlu diselesaikan sebelum faraid.

Apabila hutang melebihi harta, pusaka itu tidak lagi dibahagi seperti biasa. Ia ditadbir mengikut peraturan pusaka muflis, sebagaimana dihuraikan dalam artikel hutang melebihi harta.

Membahagikan baki kepada waris yang berhak

Selepas hutang dijelaskan, baki pusaka diserahkan kepada waris mengikut bahagian masing-masing. Bagi si mati beragama Islam, bahagian itu ditentukan oleh hukum faraid dan dinyatakan dalam perintah pembahagian. Pentadbir tidak berhak mengubah bahagian itu mengikut pandangannya sendiri.

Pentadbir juga tidak dipaksa membahagi dengan tergesa-gesa. Seksyen 77 Akta 97 menyatakan wakil diri tidak terikat untuk membahagikan pusaka sebelum tamat satu tahun dari tarikh kematian.⁶ Tempoh itu memberi ruang untuk pemiutang tampil dan hutang dikenal pasti. Ia bukan alasan untuk menangguhkan pembahagian bertahun-tahun.

Bagi tanah, penyerahan kepada waris dibuat melalui pindah milik. Subseksyen 72(2) Akta 97 menetapkan persetujuan (assent) wakil diri bagi harta tak alih tidak sah melainkan disahkan oleh perintah mahkamah dan dibuat melalui borang pindah milik yang dikehendaki undang-undang pendaftaran tanah.⁵ Langkah itu dihuraikan dalam artikel Grant of Probate dan Borang 14A.

Menyimpan rekod dan menunjukkan akaun

Pentadbir mesti boleh menjelaskan setiap ringgit yang melalui tangannya. Seksyen 62 Akta 97 mewajibkan wakil diri, apabila dikehendaki secara sah, memfailkan afidavit yang mengandungi inventori dan akaun yang benar dan lengkap bagi harta alih dan tak alih si mati.⁴

Bagi pusaka kecil, subseksyen 17(3) Akta 98 membenarkan pegawai memerintahkan mana-mana pentadbir memfailkan akaun ataupun memberikan butiran lain tentang pentadbiran pusaka itu.⁷ Maka simpan resit, penyata bank dan salinan setiap pembayaran dari awal lagi.

Apakah yang pentadbir tidak boleh buat sendiri?

Kuasa pentadbir luas, tetapi ia bersyarat. Seksyen 60 Akta 97 meletakkan beberapa sekatan yang ramai pentadbir tidak tahu.⁵

Pertama, subseksyen 60(2) melarang jualan, pindah milik atau penyerahan harta tak alih tanpa persetujuan semua wakil diri melainkan mahkamah mengarahkan sebaliknya. Kalau ada tiga orang pentadbir, seorang tidak boleh menjual tanah pusaka tanpa dua yang lain.

Kedua, subseksyen 60(4) melarang pentadbir menggadai, mencagar, menjual, menghibahkan atau memindahkan harta tak alih, ataupun memajaknya melebihi lima tahun, tanpa kebenaran mahkamah terlebih dahulu.

Ketiga, subseksyen 60(6) menjadikan apa-apa urusan yang melanggar seksyen itu boleh dibatalkan atas tuntutan orang lain yang berkepentingan dalam harta itu. Waris yang tidak bersetuju tidak kehilangan haknya semata-mata kerana urusan itu sudah dibuat.

Keempat, seksyen 61 menetapkan bahawa apabila wakil diri membeli harta si mati sama ada secara langsung atau tidak langsung, jualan itu boleh dibatalkan atas tuntutan orang lain yang berkepentingan. Pentadbir yang menjual tanah pusaka kepada dirinya sendiri dengan harga murah meletakkan urusan itu dalam risiko.

Adakah pentadbir dibayar atas tugasnya?

Pentadbir tidak bekerja dengan wang sendiri. Subseksyen 44(1) Akta 97 mewajibkan mahkamah membenarkan belanja munasabah yang ditanggungnya, termasuk belanja pengebumian yang wajar.⁶

Komisen pula bukan hak automatik. Subseksyen 43(1) membenarkan mahkamah, atas budi bicaranya, memberi komisen tidak melebihi lima peratus daripada nilai harta yang dikutip, dan mahkamah berpandukan sama ada ia berpuas hati dengan cara pentadbir itu menjalankan tugasnya.⁶ Pentadbir yang lalai boleh dinafikan komisen itu sama sekali.

Adakah pentadbir perlu memberi jaminan?

Di Mahkamah Tinggi, jawapannya biasanya ya. Subseksyen 35(1) Akta 97 mewajibkan orang yang diberi surat kuasa mentadbir memberi jaminan bagi pentadbiran yang wajar, melainkan mahkamah memerintahkan sebaliknya.⁶ Jaminan itu lazimnya dalam bentuk bon oleh pentadbir bersama dua penjamin. Tiada jaminan diperlukan apabila nilai kasar pusaka tidak melebihi RM50,000.

Bagi pusaka kecil, syarat jaminan dalam subseksyen 13(4) Akta 98 sudah dipotong oleh Akta A1643 yang berkuat kuasa pada 15 Julai 2024.³

Apa yang waris boleh buat jika pentadbir tidak amanah?

Waris tidak perlu menunggu tanpa daya. Akta memberi beberapa jalan.

Memohon pentadbir dibatalkan dan diganti. Bagi pusaka kecil, subseksyen 17(3) Akta 98 membenarkan pegawai, atas sebab yang difikirkannya patut dan pada bila-bila masa, membatalkan surat kuasa mentadbir yang diberikannya sama ada atas usulnya sendiri ataupun atas permohonan mana-mana benefisiari atau pemiutang.⁷ Subseksyen 17(1) pula membenarkan pihak yang berkepentingan memohon pelantikan pentadbir baharu. Di Mahkamah Tinggi, seksyen 34 Akta 97 membenarkan surat kuasa mentadbir dibatalkan atau dipinda atas apa-apa sebab yang mencukupi.⁶

Memohon akaun. Waris boleh memohon supaya pentadbir diperintahkan memfailkan akaun di bawah subseksyen 17(3) Akta 98, ataupun inventori dan akaun melalui afidavit di bawah seksyen 62 Akta 97.

Menuntut urusan yang salah dibatalkan. Jualan atau pindah milik yang melanggar seksyen 60, dan pembelian harta pusaka oleh pentadbir sendiri di bawah seksyen 61, boleh dibatalkan atas tuntutan waris yang berkepentingan.

Menuntut ganti rugi. Seksyen 66 Akta 97 menetapkan bahawa apabila wakil diri membazirkan ataupun menggunakan harta si mati untuk dirinya sendiri lalu meninggal dunia, pusakanya sendiri bertanggungjawab atas kerugian itu setakat harta yang ada.⁶

Merayu keputusan pegawai. Bagi pusaka kecil, rayuan ke Mahkamah Tinggi terhadap perintah atau keputusan Pegawai Pembahagian Pusaka mesti difailkan dalam tempoh tiga puluh hari dari tarikh perintah itu dibuat.⁸

Satu perkara lagi wajar diketahui. Orang yang bukan pentadbir tetapi mengambil atau memegang harta si mati tanpa balasan yang setimpal dikira sebagai wasi atas kesalahannya sendiri (executor in his own wrong) di bawah seksyen 65 Akta 97, setakat harta yang sampai ke tangannya.⁶ Waris yang mengambil harta pusaka sebelum ada perintah tidak terlepas daripada tanggungjawab hanya kerana dia tidak dilantik.

Amanah pentadbir di sisi syarak

Kewajipan ini bukan sekadar kehendak akta. Harta pusaka ialah hak waris dan pemiutang, dan pentadbir yang memegangnya sedang memegang amanah orang lain. Allah memerintahkan amanah diserahkan kepada yang berhak menerimanya.⁹

إِنَّ ٱللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا۟ ٱلْأَمَـٰنَـٰتِ إِلَىٰٓ أَهْلِهَا

“Sesungguhnya Allah menyuruh kamu supaya menyerahkan segala jenis amanah kepada ahlinya (yang berhak menerimanya)”

Pentadbir yang menangguhkan pembahagian tanpa sebab, menggunakan harta pusaka untuk kepentingan sendiri atau menyembunyikan harta daripada waris lain bukan sahaja berdepan tindakan undang-undang. Dia juga menanggung amanah yang akan dipersoalkan di hadapan Allah.

Kesimpulan

Pentadbir harta pusaka ialah pemegang amanah, bukan pemilik. Tugasnya mengumpul harta si mati, membayar belanja pengebumian dan hutang dahulu, membahagi baki kepada waris yang berhak mengikut perintah dan menyimpan akaun yang boleh ditunjukkan bila-bila masa diminta.

Kuasanya bersyarat. Tanah tidak boleh dijual tanpa persetujuan semua wakil diri, harta tak alih tidak boleh digadai atau dipindah tanpa kebenaran mahkamah dan urusan yang melanggar syarat itu boleh dibatalkan. Waris yang mendapati pentadbir tidak amanah boleh memohon akaun, memohon pentadbir dibatalkan dan diganti serta menuntut urusan yang salah dibatalkan.

Bagi yang baru dilantik, mulakan dengan dua perkara, iaitu senarai lengkap harta dan hutang si mati, dan fail untuk setiap resit. Kedua-duanya melindungi waris dan melindungi pentadbir itu sendiri.